Teruene/eo

English•Español•Esperanto

Klasigo
Terwene estas IHL (Internacia Helpa Lingvo) bazita je Esperanta gramatiko (kun ĉina influo), sed kun vortoj prenitaj ĉefe el la kvin plej grandaj lingvoj de la mondo: la ĉina, la angla, la hispana, la hinda, kaj la araba.

Ĝi estas a posteriori aglutina SVO lingvo, kvankam iomete pli proksima al izolaj lingvoj ol Esperanto.

Fonologio
Terwene uzas ĉiujn literojn de la baza latina alfabeto.

La akcento estas egala al tiu de Esperanto, ĝi estas en la antaŭlasta silabo.

Fonotaktiko
Vortoj povas fini per vokaloj, duonvokaloj aŭ la sekvaj konsonantoj: d, f, h, l, m, n, r, s, x, z, j. Radikoj ne devus fini per pli ol du konsonantoj. Ankaŭ, konsonantgrupoj devus esti evititaj (ekzemple pli ol du aŭ tri konsonantoj kune aŭ du duonvokaloj en la sama silabo), kaj ankaŭ oni devas eviti voĉaj kaj senvoĉaj konsonantoj tro proksime en la sama vorto (ekzemple la vorto "ekzemplo" de Esperanto).

Pronomoj
En la tria persono ne estas distingo laŭ sekso, sed estas distingo inter homoj kaj nehomoj (simile al Esperanto). Oni povas ankaŭ uzi la homan singularan pronomon por bestoj aŭ aliaj aferoj pro poeziaj aŭ stilaj kialoj.

Pluralaj pronomoj estas kreitaj aldonante la finaĵon -su (mi decidis ne uzi nur la normalan pluralan finaĵon -s, ĉar la finaĵo je s kreas misprononceblecon ĉe kelkaj verboj kiuj komencas per s, kaj ili estas tro similaj al la singularaj pronomoj, kaŭzante ke, ekzemple, "mis swan" sonu tro simila al "mi swan".

Plural pronouns are created adding -su, (I decided not to use the plural marker -s because a pronoun ending in -s creates conflic with verbs starting with s-, making for example "mis swan" (we are) sound like "mi swan" (I am)). "Mi" venas el ĉiuj eŭropaj lingvoj kie ĝi aperas, ekzemple la hispana, la angla, la itala, ktp.

"Tu" venas el la hispana, sed ĝi ankaŭ aperas en pluraj eŭropaj lingvoj kiel la franca, la germana (du), ktp.

"Hi" venas el la angla "he" (li, prononcita hi) kaj el la araba "hi" (ŝi).

Substantivoj
Normalaj substantivoj finiĝas per -e en singulara formo. La plurala formo estas farita aldonante -s. Krom tio kaj vortfarato, substantivoj ne ŝanĝas.

Verboj
Verbojs finiĝas per -ar en infinitivo, kiu estas anstataŭigita de aliaj finaĵoj laŭ tempo aŭ maniero. Verboj havas kvin sufiksoj, kiuj estas uzataj por krei multajn malsamajn verbojn el nur kelkaj originaj verboj
 * -ad donas al la verbo pli da daŭro, se la verbo signifas eka ago, la aldono de tiu ĉi sufikso igas ĝin signifi la rezulton de tiu ago. Ekzemploj:
 * kahar = diri --> kahadar = paroli
 * har = havi --> hadar = posedi
 * visar = vidi --> visadar = rigardi


 * -ek donas al la verbo pli eka aŭ mallongtempa signifo
 * ranar = kuri --> ranekar = ekkuri, ekforiri kurante
 * siar = scii --> siekar = lerni (ekscii, komenci scii)
 * karar = fari --> karekar = ekfari, fari subite
 * har = havi --> hekar = akiri, ekhavi
 * dormar = dormi --> dormekar = ekdormi


 * -end donas al la verbo signifo de fino de la ago
 * canar = iri --> canendar = alveni
 * dormar = dormi --> dormendar = vekiĝi


 * -if faras la verbon transitiva se ĝi ne estis, se ĝi estis, ĝi faras ĝin signifi "kaŭzi ke iu faru tiun agon"
 * dormekar = ekdormi --> dormekifar = dormigi, igi iun dormi
 * dormendar = vekiĝi --> dormendifar = veki
 * ekar = komenciĝi --> ekifar = komenci
 * folar = fali --> folifar = faligi


 * -es estas nur uzata je transitivaj verboj por fari ilin netransitivaj aŭ refleksivaj
 * teycar = teni --> teycesar = teni sin el io
 * teycekar = preni, ekteni --> teycekesar = ekteni sin el io

La kondiĉa moduso
Tiu ĉi moduso havas du finaĵojn: -em por la pastinteco kaj -ax por la aliaj uzoj (ĝenerale nuntempo). En Esperanto la kondiĉa moduso ne havas tempon, sed multaj parolantoj uzas la formon "estus X-inta" por la signifo de pasinteca kondiĉa moduso.

Nuntempo: Pasinteco: Tamen, tre ofte tiu ĉi "pasinteca kondiĉa moduso" en aliaj lingvoj estas uzata por esprimi ion, kiu povis aŭ devis esti farita, sed ne estis. En tiuj ĉi okazoj, Terwene preferas uzi la normalan pasintecon se la kunteksto permesas.
 * Si mi siax xeno, mi laborax = Se mi scius kiel, mi laborus
 * Si mi siem xeno, mi laborem = Se mi estus sciinta kiel, mi estus laborinta
 * Mi pixwel no manqar so, tan mi karel = Mi ne devis (aŭ estus devint) manĝi tion, sed mi faris
 * Mi ablel ranar, tan mi no karel = Mi povis (aŭ estus povinta) kuri, sed mi ne faris

Participoj
La aktiva participo estas la verba radiko plus la sufikso -ant-, kaj finaĵoj laŭ la uzo, kaj la neaktiva participo estas farita aldonante -ad-: Ĉiuj ekzemploj:
 * -ant:
 * -an: Mi swan manqanta mafes = Mi estas manĝanta pomojn
 * -el: Mi swel manqanta mafes = Mi estis manĝanta pomojn
 * -on: Mi swon manqanta mafes = Mi estos manĝanta pomojn
 * -ax: Mi swax manqanta mafes = Mi estus manĝanta pomojn
 * -em: Mi swem manqanta mafes = Mi estus estinta manĝanta pomojn
 * -os ĝenerale ne havas sencon kun -ant
 * -ed: la signifo povas varii inter nuntempa kaj pasinteca laŭ la verbo kaj la kunteksto, ekzemple iu "konata" estas iu konata nuntempe, ne pasintece, sed io "manĝita" povas esti io jam manĝita aŭ io manĝita/manĝata ofte en iu loko. En Esperanto tiu miskompreno ankoraŭ ekzistas, do mi decidis pli bone uzi nur unu neaktivan participan finaĵon, kiu povas signifi kaj -it- kaj -at- laŭ la verbo kaj la kunteksto, oni povas distingi inter ili aldonante alian vorton, ekzemple "hoim" (nun).
 * -an: Mafes swan manqeda = Pomoj estas manĝataj/manĝitaj
 * -el: Mafes swel manqeda = Pomoj estis manĝitaj/manĝataj
 * -on: Mafes swon manqeda = Pomoj estos manĝitaj/manĝataj
 * -ax: Mafes swax manqeda = Pomoj estus manĝitaj/manĝataj
 * -em: Mafes swem manqeda = Pomoj estus estintaj manĝitaj/manĝataj
 * -os: Mafes swos manqeda = Pomoj estu manĝitaj/manĝataj

Adjektivoj kaj adverboj
Adjektivoj finiĝas per -a. Ili povas havi la pluralan finaĵon -s, sed nur kiam ili aperas sen sia substantivo aŭ kiam tiu aldona informo povus eviti gravajn miskomprenojn.

Adverboj finiĝas per -o kaj neniam havas -s. Vi eble rimarkis, ke neniu gramatika finaĵo estas i aŭ u, ĉar tio kreus problemojn por radikoj kiuj finiĝas per w aŭ y.

Posedo
Posedo estas montrita uzante la vorteton "te", kiu venas el la ĉina vorteto "de" kaj funkcias simile. Ekzemple:
 * Mi te awte = Mia aŭto
 * Hi swan Lukas te penge = Ri estas (la) amiko de Luko
 * Dome swan tusu te = La domo estas via
 * (Data) womire, xenule te dome swan ega, swan mi te penge = La viro, kies domo estas granda, estas mia amiko

Demandoj
Ĉu-demandoj estas ankaŭ kreitaj per unu vorteto, nome ma sed je la fino de frazo.
 * Tu swan bona = Vi estas bona

Ma ankaŭ povas esti uzata en neaj frazoj. Demandoj kiuj donas la eblajn respondojn ĝenerale uzas la konektilo "xor" kiu estas la "ekskluda aŭ" de logiko. Ekzemple: En tiu frazo, oni klare esprimas, ke vi povas elekti unu el ili, sed ne ambaŭ. Eblaj respondoj: Male, se la parolanto volas doni la eblon elekti pli ol unu aferon, la parolanto povas uzi "or", kiu estas "inkluziva aŭ" de logiko. Ekzemple: Aliaj demandoj estas faritaj per xen- korelativoj, ne kiel aliaj lingvoj sed ja kiel en la ĉina, la vortordo ne ŝanĝas (kvankam eblas). Kiam oni demandas, la xen- korelativo okupas la saman lokon, kiun la respondo okupus. Ekzemple:
 * Tu swan bona ma? = Ĉu vi estas bona?
 * Tu no swan aytire ma? = Vi ne estas patro, ĉu ne?
 * Tu volan kafe xor cate ma? = Ĉu vi volas kafon aŭ teon?
 * (Ya,) kafe. = (Jes,) kafo.
 * (Ya,) cate. = (Jes,) teo.
 * Naha, xyexe. = Neniu, dankon.
 * Tu volan late, sukre or otre in tu te kafe ma? = Ĉu vi volas lakton, sukeron aŭ alian aferon en via kafo?
 * Ya, late. = Jes, lakto.
 * No, nahe. = Ne, nenio.
 * Ya, amba = Jes, ambaŭ.
 * Tu manqan xene? = Kion vi manĝas? (Vi manĝas kion?)
 * Tu swan xenule te aytise? = Kies pajtrino vi estas? (Vi estas kies pajtrino?)

Baza vortordo
Terwene sekvas la ordon SVO (subjekto, verbo, objekto), sed ĝi ankaŭ permesas la ordojn OSV kaj VSO. Tiuj ĉi tri ordoj estas permesataj ĉar en lingvo oni povas permesi ĝis tri ordojn sen perdi la distingon inter subjekto kaj objekto.

SVO estis elektita ĉar ĝi estas la plej ofta ordo, ekzemple kaj la angla, kaj la hispana, kaj la ĉina uzas tiun ordon.

Krom ordo, ne estas alia afero, kiu distingas inter subjekto kaj objekto, do eĉ pronomoj restas same kiam ili estas la objekto de frazo:
 * Mi aman tu = Mi amas vin
 * Hi aman hi = Ri amas rin
 * Misu visel hisu = Ni vidis ilin

Adjektivoj kaj aliaj modifiloj
Adjektivoj ofte estas uzataj antaŭ la substantivo kiun ili modifas, sed se la kunteksto permesas, oni rajtas meti ilin post la substantivon. Kiam estas du adjektivoj por unu substantivo, ili povas esti kune antaŭ aŭ post la substantivo, aŭ disigitaj de la substantivo, aŭ kunigitaj de la vorto por "kaj" nome "he"
 * Bela fasta womise / Womise bela fasta / Bela womise fasta / Bela he fasta womise / Womise bela he fasta = (La) bela kaj rapida vejrino

Ĝenerale modifiloj aperas antaŭ la vortojn, kiun ili modifas.

Artikoloj
Ne estas aparta difinita artikolo (la) aŭ nedifinita artikolo, sed la nombro "wan" (unu) povas esti uzata kiel nedifinita artikolo se necesas. Ekzemple estas vortoj, kiuj povas esti kalkuleblaj aŭ ne kalkuleblaj, kaj la uzo de "wan" montras ke temas pri kalkulebla vorto: Male estas vortoj kiuj ne povas esti nekalkuleblaj, en tiuj okazoj, "wan" ne necesas: La difinita artikolo ne ekzistas ĉar ĝia uzo varius laŭ la unua lingvo de la parolanto, ĝi ne ekzistas en tre gravaj lingvoj kiel la ĉina kaj la rusa, do por simpleco Terwene ankaŭ ne havas. Ni vidu ekzemple kiel la neekzisto de artikolo funkcias ĉe komparoj. La vortoj estas tre similaj al tiuj de Esperanto, mas = pli, mos = plej, ke = ol, sed oni ne uzas artikolon:
 * Mi manqan mafe = Mi manĝas pomon (eble unu, eble pecon, eble plurajn)
 * Mi manqan wan mafe = Mi manĝas unu pomon
 * Mi manqan mafes = Mi manĝas pomojn
 * Mi swan wome = I am a/the person
 * Mi swan mas bona ke tu = Mi estas pli bona ol vi
 * Mi swan kimas tala ke tu = Mi estas malpli alta ol vi
 * Hi swan mas bela ke tu = Ri estas pli bela ol vi
 * Hi swan mos bela = Ri estas la plej bela
 * Tu swan kimos teliga = Vi estas la malplej inteligenta

Nombroj
Nombroj estas kunigitaj kiel en Esperanto kaj tre simile al la ĉina: Post 999 999 estas vortoj kreitaj simile al "miliono", "biliono", "triliono", ktp. sed pli regule: nombro + ilye. Terwene sekvas la mallongan skalon, do ĉiu nova vorto signifas tri pliajn nulojn. Same kiel en Esperanto, la vorto "wan" ne estas necesa antaŭ tiuj vortoj. Ankaŭ estas permesite simple laŭtlegi la ciferojn, kiel en la ĉina oni faras por mencii jarojn kaj telefonnumerojn. Ekzemple: Ordaj nombroj estas faritaj per la adjektiva -a. Aliaj finaĵoj donas aliajn utilajn signifojn:
 * 10: deg
 * 20: dosdeg
 * 30: sandeg
 * 400: kwarpay
 * 800: copay
 * 9 000: naw mil
 * 323 456: sanpay dosdeg san mil kwarpay kwindeg low
 * pay = cent
 * mil = mil
 * wanilye = miliono
 * dos wanilyes = du milionoj
 * sif dosilyes = sep milionoj
 * 1998 = wan naw naw co
 * 2000 = dos nul nul nul
 * 233445 = dos san san kwar kwar kwin
 * wana = unua
 * pay dosdeg coa = cent-dudek-oka
 * wanao = unue
 * doso = duope
 * dego = dekope

La refleksiva pronomo
Terwene havas la refleksivan pronomon "sey", kiu estas uzata por ĉiuj aliaj pronomoj, ne nur tiuj de la tria persono. Tiuj ĉi estas ĝiaj uzoj:
 * Por fari la frazon refleksivan por iu ajn persona pronomo:
 * Mi limpyan sey = Mi purigas/banas min (mem)
 * Tu manqifan sey = Vi manĝigas vin (mem)
 * Por klarigi kiu estas la posedanto de io:
 * Hi visel (hi te) sey te dome = Ri vidis sian propran domon
 * Mi aman (mi te) sey te fratise = Mi amas mian propran fratinon
 * Kiel radiko por vortfarado:
 * seyaje = propraĵo
 * mortar = morti; morta = morta; morte = morto; mortifar = mortigi/murdi; mortife = mortigo/murdo; --> seymortifar = sinmortigi; seymortife = sinmortigo

Komparo

 * Komparativo: 
 * Hi swan mas bona ke tu = Ri estas pli bona ol vi
 * Hi swan kimas tala ke tu = Ri estas malpli alta ol vi
 * Superlativo:
 * Hi swan mos bona inter tutules/fro Argentine/de data oge = Ri estas la plej bona inter ĉiuj/el Argentino/de tiu grupo
 * Hi swan kimos tala = Ri estas la malplej alta
 * Equals: Hi swan (datu) bela xeno tu = Ri estas (tiel) bela kiel vi

Subordigitaj frazoj
Subordigitaj frazoj uzas la xen- korelativojn, aŭ se neniu xen- korelativo funkcias, oni uzas la vorteton ke
 * La xen- korelativo ofte estas ĉe la komenco de subordigita frazo
 * Mi no sian xener hi swan = Mi ne scias, kie ri estas
 * Mi komprenan kos xene hi karel date = Mi komprenas, kial ri faris tion
 * Hi swan wome xenule te dome swan blodala = Ri estas la homo, kies domo estas ruĝa
 * Para unuigi frazojn, kiujn xen- korelativoj ne povas unuigi, oni uzas la vorteton ke
 * Mi sian ke hi swan en sey te dome = Mi scias, ke ri estas en sia domo
 * Mi komprenan ke date no swan ibla = Mi komprenas, ke tio ne estas ebla
 * Por unuigi frazon, en kiuj Esperante oni uzas "ĉu", Terwene uzas "ma" en la sama loko
 * Mi no siel ma hi swel en sey te dome = Mi ne scias, ĉu ri estis en sia domo
 * Mi kwestan ma hi kahadan Terwene = Mi demandas, ĉu ri parolas Terwene

Paso de unu vortklaso al alia
Ŝanĝante la finaĵon de vorto, oni povas ŝanĝi ĝian signifon el verbo al substantivo, el substantivo al adjektivo aŭ adverbo, kaj tiel plu. Ni vidu kio ofte okazas al la signifo de la vortoj:
 * Adjektivo al verbo: la verbo ofte estas la transitiva verbo kun la signifo "fari ion Xadj"
 * gara = varma --> garar = varmigi
 * Verbo al adjektivo: la adjektivo por aferoj kiuj estas uzataj aŭ necesaj por fari la agon
 * manqar = manĝi --> manqa = manĝa (por manĝi)
 * Verbo al substantivo: la substantivo estas la nomo de la ago de la verbo, sed ankaŭ povas signifi la procezon kiu rilatas al la verbo
 * manqar = manĝi --> manqe = manĝo
 * dormar = dormi --> dorme = dormo
 * Substantivo al verbo: la verbo estas ofte la ago, kiun oni faras per la substantivo
 * martile = martelo --> martilar = marteli
 * Adjektivo al substantivo: la nomo de la kvalito plej eble
 * bela = bela --> bele = beleco
 * kibela = malbela --> kibele = malbeleco
 * fasta = rapida --> faste = rapido
 * ega = granda --> ege = grando
 * tala = alta --> tale = alto
 * Substantivo al adjektivo: ofte "rilata al substantivo" aŭ "por substantivo"
 * cate = teo --> cata = tea (por teo)
 * cata peye = tea taso (taso de teo)
 * myawe = kato --> myawa = kata (rilata al katoj, por katoj)

Tabelvortoj aŭ korelativoj
Tabelvortoj estas apartaj vortoj kiuj formiĝas el certaj komencaĵoj kaj finaĵoj kaj estas ordigitaj en tabulo.

"kos -e" kaj "-a leye" estas en la tabulo por klarigi, kiel ili formiĝas kaj funkcias ĉar ili estas oftaj kaj utilaj tablevortoj, sed ili ve estas teĥnike tablevortojn, sed ili deriviĝas el la aliaj tablelvortoj. Tiu ĉi sistemo povas esti uzata por krei novajn tabelvortajn frazojn. Male al Esperanto, ĉiu parto de tablevorto estas radiko, do "dat-" estas radiko, kaj ankaŭ "-us" ekzemple, kaj oni povas uzi ilin tute normale.

La apartaj vortoj por kelkaj el la horizontaj signifoj estas:
 * ime = momento (ĝi estas sufikso)


 * ere = ejo, loko
 * kose = kialo
 * xenoe = maniero
 * use = kvanto
 * ule = individuo, persono
 * leye = klaso, speco

Ekzemploj de korelativoj en uzo

 * -a
 * Tu legan xena kitabe? = Kiun libron vi legas?
 * Data dome swan mi te = Tiu domo estas mia
 * Tu legel hoa kitabe ma? = Ĉu vi legis tiun ĉi libron?
 * Tu legon soma kitabe ma? = Ĉu vi legos iun libron?
 * Kituta dyere karax date = Neniu besto farus tion
 * Mi legax tuta kitabe = Mi legus ĉiun libron
 * Baha dyeres manqan rowe = Multaj bestoj manĝas viandon
 * Kibaha kitabes swan bona = Malmultaj libroj estas bonaj
 * Mi volan otra kitabe = Mi volas alian libron
 * Mi volan legar renha kitabe = Mi volas legi iun ajn libron
 * -e
 * Date swan xene? = Kio estas tio?
 * Hoe swan awte = Ĉi tio estas aŭto
 * Swan some sor tawile ma? = Ĉu estas io sur la tablo?
 * Mi karel kitute! = Mi faris nenion!
 * Tute swan kibona hoer = Ĉio estas malbona ĉi tie
 * Mi volan bahe = Mi volas multajn aferojn
 * Mi volan kibahe = I volas malmultaj aferoj
 * Tu volan otre ma? = Ĉu vi volas alian aferon?
 * Renhe swax bona hoim = Io ajn estus bona nun
 * -er
 * Mi te awte swan xener? = Kie estas mia aŭto?
 * Mi naskel dater = Mi naskiĝis tie
 * Swan pane hoer = Estas pano ĉi tie
 * Mi sercendos mi te kitabe somer = Mi trovos mian libron ie.
 * Mi te kitabe swan kituter = Mia libro estas nenie
 * Mi dormel tuter = Mi dormis ĉie
 * Mi canel baher = Mi iris al multaj lokoj
 * Mi ablax canar (to) kibaher = Mi povus iri al multaj lokoj
 * Mi volan canar otrer = Mi volas iri al alia loko
 * Dormos renher = Dormu ie ajn
 * -im
 * Misu manqon xenim? = Kiam ni manĝos?
 * Mi datim siel = Tiam mi sciis
 * Hocanos hoim! = Venu nun!
 * Tu somim hocanel to Argentine ma? = Ĉu vi iam venis al Argentino?
 * Mi kitutim dorman = Mi neniam dormas
 * Mi tutim amon tu = Mi ĉiam amos vin
 * Mi bahim canel (to) dater = Mi iris tien multfoje
 * Mi kibahim canel (to) dater = Mi iris tien malmultfoje
 * Hi canon otrim = Ri iros en alia momento
 * Hocanos renhim = Venu ĉi tien iam ajn
 * kos -e
 * Kos xene tusu karel date? = Kial vi faris tion?
 * Kos date mi no canax to Mehike = Tial mi ne irus al Meksiko
 * Mi no dormel bono kos hoe = Mi ne bone dormis pro ĉi tio
 * Mi kos some no sercendel mi te awte = Ial mi ne trovis mian aŭton
 * Kos kitute mi karax date = Nenial mi farus tion
 * Mi aman hi kos tute = Mi amas rin ĉial
 * Mi aman hi kos bahe = Mi amas rin pro multaj kialoj
 * Mi canax kos kibahe = Mi irus pro malmultaj kialoj
 * Mi karax date kos otre, no kos date = Mi farus tion pro alia kialo, ne pro tio
 * Hi manqan kos renhe = Ri manĝas pro ajna kialo
 * -o
 * Tusu xeno karel date? = Kiel vi faris tion
 * Hi swan dato tala xeno sey te aytire = Ri estas tiel alta kiel sia pajtriĉo
 * Hoo oni karan keykes = Ĉi tiel oni faras kukojn
 * Somo hi no komprenel = Iel ri ne komprenis
 * Kituto mi karax date = Mi neniel farus tion
 * Mi dormel tuto = Mi dormis ĉiel
 * Mi ablan canar baho = Mi povas iri per multaj manieroj
 * Mi ablax canar kibaho = Mi povus iri per malmultaj manieroj
 * Misu ablan canar otro ma? = Ĉu ni povas iri per alia maniero?
 * Tu ablan hocanar renho, tan hocanos = Vi povas veni iel ajn, sed venu.
 * -us
 * Tu mayel xenus pane? = Kiom da pano vi aĉetis?
 * Mi necesan datus = Mi bezonas tiom
 * Hous kafe no swan sufica = Tiu ĉi kvanto da kafo ne estas sufiĉa
 * Mi necesan somus kafe = Mi bezonas iom da kafo
 * Mi han kitutus kafe = Mi havas neniom da kafo
 * Mi han tutus kafe = Mi havas ĉiom da kafo
 * Mi han bahus kafe = Mi havas multe da kafo
 * Mi han kibahus kafe = Mi havas malmultan kafon
 * Mi han otrus kafe, no datus = Mi havas alian kvanton da kafo, ne tiun kvanton
 * Mi xihwax renhus date = Mi ŝatus iom ajn da tio.
 * -ule(s)
 * Xenules swan datules? = Kiuj estas tiuj?
 * Datule swan mi te frate = Tiu estas mia frajto
 * Houles swan mi te penges = Tiuj estas miaj amikoj
 * Somule karel date =Iu faris tion
 * Kitutule karax date = Neniu farus tion
 * Mi aman tutule(s) = Mi amas ĉiujn
 * Bahules manqan pane = Multaj homoj manĝas panon
 * Kibahules konan mi = Malmultaj homoj konas min
 * Otrule hocanendel, no hi = Iu alia alvenis, ne ri
 * Renhule ablan karar date = Iu ajn povas fari tion
 * -a leye (de)
 * Tu han xena leye de awte? = Kian aŭton vi havas?
 * Tu han data leye de awte ma? = Ĉu vi havas tian aŭton?
 * Tu konan tuta hoa leyes de pane ma? = Ĉu vi konas ĉiun el tiuj specoj de pano?
 * Soma leyes de dyeres manqan rowe = Iaj bestoj manĝas viandon
 * Mi han kituta leye de pane = Mi havas nenian panon
 * Mi han tuta leye de pane = Mi havas ŝian panon
 * Mi han baha leyes de cate = Mi havas multajn klasojn de teo
 * Mi han kibaha leyes de kafe = Mi havas malmultajn klasojn de kafo
 * Mi no han data leye, tan mi han otra leye = Mi ne havas tiun klason, sed mi havas alian klason
 * Renha leye swon sufica = Iu ajn klaso estos sufiĉa

La utila vorteto "ke"
"Ke" havas plurajn uzojn, la plimulto el ili estas desegnitaj por fari niajn vivojn pli facilaj, foje anstataŭigante pli longan aŭ precizan vorton kiam ĝi ne estas vere necesa.

"Ke" por komparoj
Kiel menciite antaŭe, "ke" estas uzata kiel la Esperanta vorto "ol" por komparoj:
 * Hi swan mas bona ke tu = Ri estas pli bona ol vi
 * Hi swan kimas tala ke tu = Ri estas malpli alta ol vi

"Ke" en suboridigitaj frazoj
Kiel menciite antaŭe, "ke" ankaŭ estas uzata kiel la sama vorteto de Esperanto "ke" por kunigi subordigitan frazon, kiam ne eblas per xen- vorto:
 * Mi sian ke hi swan en sey te dome = Mi scias, ke ri estas en sia domo
 * Mi komprenan ke date no swan ibla = Mi komprenas, ke tio ne estas ebla
 * Mi no siel ke hi swel en sey te dome = Mi ne sciis, ke ri estis en sia domo

"Ke" anstataŭas xen- vortojn
Kiam la kunteksto permesas kaj xen- vortoj estas aŭ tro longaj aŭ tro evidentaj, oni povas anstataŭigi ilin per "ke":
 * Hi swan wome ke dorman hoer (anstataŭ "xenule") = Ri estas la homo kiu dormas ĉi tie
 * Data womire, ke te dome swan ega, swan mi te penge (anstataŭ "xenule") = Tiu vejriĉo, kies domo estas granda, estas mia amiko
 * Tu swan ke te aytise? (anstataŭ "xenule") = Kies pajtrino vi estas?
 * Tu legan ke kitabe? (anstataŭ "xena") = Kiun libron vi legas?
 * Date swan ke? (anstataŭ "xene") = Kio estas tio?
 * Mi te awte swan ke? (anstataŭ "xener") = Kie estas mia aŭto?
 * Kos ke tusu karel date? (anstataŭ "xene") = Kial vi faris tion?

Tagoj, monatoj, kaj jaroj
La nomoj de la tagoj kaj la monatoj estas simile kiel en la ĉina kaj la portugala, per nombroj. Lundo estas la unua tago de la semajno en Terwene. La sistemo estas vere simpla: nombro + a (por ordiga nombro) + rote (tago). Estas du vortoj por "tago" en Terwene, unu kun la signifo de "rotacio" por la 24-hora tago (rote), kaj unu kiu signifas la sunlumigitajn horojn de la tago (sole), kiu ankaŭ signifas "Suno" (la nomo de nia stelo).. Monatoj estas kreitaj per la sama sistemo sed per la vorto "lune" kiu signifas kaj "monato" kaj "luno". Parenteze, la vorto por semajno estas "lun+av+e", kio signifas "ono de luno". La vorto por jaro estas "yare". La ordo por skribi datojn estas dd/mm/(yy)yy, mi vidu kelkajn ekzemplojn: Vi eble demandas vin "kio okazas inter la 1a kaj la 7a de ĉiu monato? ĉar "Wanarote" estas "lundo", ne "unua tago de la monato"". Nu, plej eble oni simple dirus "wana" (unua) por la unua tago de monato kaj "Wanarote" por "lundo", sed oni povas ankaŭ meti la adjektivon post la vorton "rote", tiel ke "rote wana" tute ne sonas kiel "Wanarote", aŭ oni povas simple lasi la kuntekston klarigi la situacion, ekzemple se oni diras "wana rote de Kwaralune", klare temas pri "unua tago de aprilo" anstataŭ "lundo de aprilo".
 * Mi naskel ces sana hore he dosave dosarote degwana (rote) de kwaralune wan naw naw co
 * Mi naskiĝis je la 3-a kaj duono Mardon la dudekan (tagon) de Aprilo mil naŭcent naŭdek ok
 * Mi dormel dur lunave = Mi dormis dum semajno

Oftaj frazoj

 * Haye = Saluton
 * Bona rote = Bonan tagon (iam ajn)
 * Bona sole = Bonan tagon (dum malnokto)
 * Bona kisole = Bonan nokton
 * Bona morne = Bonan matenon
 * Bona kimorne = Bonan vesperon
 * Til sun = Ĝis baldaŭ
 * Til posrote = Ĝis morgaŭ
 * Kihaye = Ĝis/Adiaŭ
 * Xyexe = Dankon
 * Kixyexe = Nedankinde
 * Preye = Please
 * Ihane = Pardonon
 * Bonhocanende = Bonvenon
 * (Tu swan) xeno? = Kiel vi? (sing.)
 * (Tusu swan) xeno? = Kiel vi? (pl.)
 * Bono, he tu(su)? = Bone, kaj vi?
 * Bona manqare! = Bonan apetiton!
 * Bona voyage! = Bonan vojaĝon!
 * Helse! = Sanon!

Prepozicioj
Grava noto: kiam prepozicioj estas uzataj solaj (ili ne funkcias kiel prepozicio, sed kiel adverbo), estas rekomendinde meti ilin je la fino de frazo aŭ en loko, kie ili ne kreas miskomprenojn, aŭ oni povas meti komon post ĝi, kiu reprezentas etan silencon.

To “al” direkto
 * Hi hocanon to urbe = Ri venos al la urbo

Ces “ĉe” relativa proksimeco Fro “el/de/ekde”, origino de loko, tempo aŭ materialo Te “-a” posedo sed ne kiel "de" De “de/da” montras rilaton, kaj ofte tio signifas kvanto Dur “dum” En “en” nepre ene, povas esti figure Kien "ekster" Til "ĝis” Ko “kun” Kiko “sen” Par “por” Kos “pro/ĉar” Xya “sub” Sor “sur” Super "super" Tayti “anstataŭ” Amam "in front of" place Kiamam "behind" Pre "before" only for time Pos "after" only for time Pas "next to" Far "far from/far/away" Kifar "near/nearby" Haw "about" Tra "through" Cirki "around" Inter "between/among" Anti "against" Per "by/using" Kiper "without" without an instrument Trans "crossing/at the other side of" Beyon "beyond" Exepti "except, appart from, other than"
 * Hi kahadan to hisu = Ri parolas al ili
 * Mi te penge swan ces porde = Mia amiko estas ĉe la pordo
 * Mi te frate swan ces tawile = Mia frajto estas ĉe la tablo
 * Hi swan ces angle = Ri estas ĉe la angulo
 * Mi canel fro angle to mi te dome = Mi iris de la angulo al mia domo
 * Hisu swan kronules fro wan naw naw co = Ili estas rejĝoj ekde 1998
 * Hi swan fro Argentine = Ri estas el Argentino
 * So swan fro arbaje = Ĝi estas el ligno
 * Lukas te kitabe = La libro de luko
 * Hoa awte swan egikere te = Tiu ĉi aŭto estas de la universitato
 * Kitaboteke de urbe (Urbe te kitaboteke) = la biblioteko de la urbo (ne necese propraĵo de la urbo)
 * Peye de kafe = taso da kafo
 * Dur mi manqel, hi trinkel = Dum mi manĝis, ri trinkis
 * Mi no futan dur mornes = Mi ne marŝas dum matenoj
 * Mi residan en data dome = Mi loĝas en tiu domo
 * Mi ikan en wan egikere = Mi studas en universitato
 * Tu swan en xor kien ma? = Ĉu vi estas ene aŭ ekstere?
 * Tu swan kien dome ma? = Ĉu vi estas ekster la domo?
 * Misu canos (to) kien = Ni iru eksteren
 * Mi manqel til nawa hore = Mi manĝis ĝis la 9a horo
 * Misu ranos til dome! = Ni kuru ĝis la domo!
 * Mi manqan mafes ko frutakwe = Mi manĝas pomojn kun suko
 * Ko tu mi swan mas bono = Kun vi mi estas pli bone
 * Hi residan ko hi te frates = Ri loĝas kun siaj frajtoj
 * Mi trinkan kafe kiko late = Mi trinkas kafon sen lakto
 * Mi karel hoe par tu = Mi faris tion ĉi por vi
 * Hi karan keykes par kimayar = Mi faras kukojn por vendi
 * Peye par uvalkole = taso por vino
 * Kos date mi no mayan mafes = Pro tio mi ne aĉetas pomojn
 * Hi no hocanon kos sey te kihelse = Ri ne venos pro sia malsano
 * Mi no manqan kos mi ne xihwan date = Mi ne manĝas ĉar mi ne ŝatas tion
 * Xyexe kos hocanar = Dankon pro veni
 * Womihe swan xya tawile = Infano estas sub la tablo
 * Mi canel (to) xya tawile = Mi iris sub la tablon
 * Hi swan xya = Ri estas sube
 * Swan mafes sor tawile = Estas pomojn sur la tablo
 * Tayres udanan super misu te awte = Birdoj flugas super nia aŭto
 * Mi trinkan tayti tu = I drink instead of you
 * Mi trinkan tayti manqar = I drink instead of eating
 * Tayti, tu manqan = Instead, you eat
 * Mi swan amam tu te dome = I am in front of your house
 * Mi swan kiamam tu = I'm behind you
 * Premorne = early morning
 * Mi naskel pre baha tempe = I was born a long time ago
 * Pre mi dormekel mi manqel = Before I fell asleep, I ate
 * Pre dormekar mi manqel = Before falling asleep, I ate
 * Mi kitutim sentel date pre = I'd never felt that before
 * Pos dormendar mi manqel = After waking up, I ate
 * Pos mi dormendel mi manqel = After I woke up, I ate
 * Mi karon date pos = I'll do that after/later
 * Mi swan pas awte = I am next to a car
 * Xene swan pas tu? = What is next to you?
 * Mi swan far = I am far
 * Date swan far misu = That is far from us
 * Canos far! = Go away!
 * Mi swan kifar tu = I'm near you
 * Misu canos somer kifar = Let's go somwhere nearby
 * Data kifara kafere swan bona = That nearby cafe is good
 * Tu sian haw xene? = What do you know about?
 * Tra venteporde incanan vente = Through the window enters wind
 * Cirki sandeg = around thirty
 * Cirkicanar = to go around
 * Cirki dome swan awtes = Around the house there are cars
 * Internatyona = international
 * Mi swan inter arbes = I'm between the trees
 * Anti kihelse = against (for) an illnes
 * Anti mure = against the wall
 * Mi swan anti tu = I'm against you
 * Hi hocanon per awte = He'll come by car
 * Mi martilan per martile = I hammer? with a hammer
 * Mi martilan kiper martile = I hammer without hammer
 * Mi te dome swan trans sadake = My house is at the other side of the street
 * Trans data nade swan otra lande = Crossing that river it's another country
 * Misu canos (to) beyon urbe = Let's go beyond the city
 * Womoge kitutim canel beyon Lune = Humankind has never gone beyond the moon
 * Mi manqan tute exepti mafes = I eat everything except apples
 * Tutules hocanel exepti tu = Everyone came except you

Preffixes

 * Ho- from ho- correlatives, this particle can also be used to show proximity, usually meaning "here". All of its uses are optional, for example, one may use "canar" as "to come" but to be more clear it's possible to use "hocanar"
 * canar = to go --> hocanar = to come
 * canendar = to arrive --> hocanendar = to arrive here (usually the listener's "here" because the speaker is always in its own "here")
 * lenar = to take (from one place to another) --> holenar = to bring (from one place to here)
 * Law- from lawa = law shows relation by marriage or similar relationship
 * aytise = mother --> lawaytise = mother in law
 * lawe = law
 * Disi- disseminating, separately
 * denar = to give --> disidenar = distribute
 * disio = disseminatingly
 * disiar = disseminate
 * Ex- ex-, former
 * presidante = president --> expresidante = expresident
 * exa = former
 * Ki- "un-" the opposite meaning
 * mayar = to buy --> kimayar = to sell
 * tonge = east --> kitonge = west
 * nore = north --> kinore = south
 * kia = opposite (adj)
 * kio = contrarily
 * sendar = to send --> kisendar = to receive
 * Pre- before, pre-, long ago in time
 * historye = history --> prehistorye = prehistory
 * visar = to see --> previsar = to aticipate (to have a vision)
 * morne = morning --> premorne = early morning
 * Re- to repeat, to do again
 * sendar = to send --> resendar = to resend
 * kahar = to say --> rekahar = to repeat
 * reo --> again
 * Mis- to do in incorrectly
 * komprenar = to understand --> miskomprenar = misunderstand
 * usar = tu use --> misusar --> to misuse
 * miso = mistakenly/wrongly
 * Far- from afar
 * visar = to see --> farvisatore = television (the object)
 * farvise = television
 * Dosav(a)- half-, semi-
 * hore = hour --> dosava hore = half an hour
 * Kwasi- almost, quasi-, pseudo
 * nome = name --> kwasinome = pseudnim
 * dyose = god --> kwasidyose = demigod
 * ihe = son/daughter --> kwasiihe = stepson/daughter

Suffixes
I won't repeat the five verb suffixes, they are explained in the Verbs section
 * -abl- capable
 * visar = to see --> kivisablule = a blind person
 * swimar = to swim --> swimabla = that can swim
 * ablar = to be able, can
 * abla = capable
 * -ibl- possible, the passive counterpart of abl
 * visibla = visible
 * manqar = to eat --> manqibla = edible
 * ibla = possible
 * -ul- individual characterized by the root
 * Argentine = Argentina --> argentinule = an argentine
 * anti = against --> antiule = an oppositor
 * fengfa = rich --> fengfule = a rich person
 * krone = crown --> kronule = king/queen
 * kimayar = vender --> kimayule = sales person
 * -wen- language
 * Engle = England --> Englewene = English (lang)
 * Franse = France --> Franswene = French (lang)
 * Cine = China --> Cinwene = Chinese (lang)
 * Israele = Israel --> Israelwene = Hebrew
 * Some languages that can not derived from a place or people may not take -wen- and may not take the -e ending at all
 * Esperanto = Esperanto
 * Latine = Latin
 * Klingon(e) = Klingon
 * -aj- concrete thing or material related to the root
 * manqar = to eat; manqe = meal --> manqaje = food
 * dulca = sweet --> dulcaje = a sweet/candy
 * arbe = tree --> arbaje = wood
 * -ez- state or abstract quality related to the root
 * bela = beautiful --> beleze = beauty
 * gara = warm; gare = warmth --> gareze = temperature
 * ekwala = equal --> ekwaleze = equality
 * libra = free --> libreze = freedom
 * ule = an individual; uleze = individuality
 * When you turn an adjective into noun and it already means the quality, -ez- is not necessary:
 * fasta = fast --> faste = velocity (=fasteze)
 * -il- tool to do the verb of the root or related to it
 * tingajarte = music --> tingajartile = a musical instrument
 * ile = tool
 * -og- group of the root
 * arbe = tree --> arboge = forest
 * bede = sheep --> bedoge = a flock of sheep
 * wome = wome --> womoge = humankind
 * -iv- tendency or inclination to do somthing (not all -ive English words end with this!)
 * krear = to create --> kreiva = creative
 * kahadar = to talk --> kahadiva = talkative
 * rekahar = to repeat --> rekahiva = repetitive
 * imaginar = to imagine --> imaginiva = imaginative
 * -ind- worthy
 * legar = to read --> leginda = read-worthy
 * aceptar = to accept --> aceptinda = acceptable (worthy of acceptance)
 * xyexar = to thank --> xyexinda = worthy of being thanked
 * -eyn- recipient or container of the thing or characterized by the root
 * male = money --> maleyne = wallet
 * kigara = cool/cold --> kigareyne = fridge
 * eyne = recipient
 * -ist- professional of follower of a doctrine (can be interchangeable with -ul- in some words)
 * dente = tooth --> dentiste = dentist
 * helsar = to treat/cure --> helsiste = physician/doctor
 * pyane = piano --> pyaniste = pianist
 * Budha (or Budhe) = Buddha --> budhiste = buddhist
 * -ism- doctrine, idea, religion
 * Kristo = Christ --> kristisme = christianity
 * Budha = Buddha --> budhisme = buddhism
 * Marx(e) = Marx --> marxisme = marxism
 * -ator- machine, part of machine, or system that does the verb of the root (it's NOT used for people who do a work, -ist- or -ul- are used instead, not even roots should end with -ator if it's for people, in the rare case there is a profession that needs its own root then it may and in -ador, but preferably with -ist)
 * fasteze = velocity; varyar = to change; fastevaryar = to accelerate --> fastevaryatore = accelerator
 * udanar = to fly --> udanatore = flying machine, aircraft
 * winge = wing --> wingudanatore = plane, aircraft with wings
 * aspe = blade --> aspudanatore = helicopter
 * qiswar = to calculate --> qiswatore = calculator
 * -obl- mutiplication
 * dosobla = double
 * sanoblar = to triple
 * kwarobla = quadruple
 * oblar = to multiply
 * -av- fraction
 * dosave = a half
 * sanavar = to divide in three parts
 * kwarave = a quarter
 * lune = moon/month --> lunave = week
 * avar = to divide
 * ave = fraction
 * -al- color
 * blode = blood --> blodala = red
 * banane = banana --> bananala = yellow
 * akaxe = sky --> akaxala = blue
 * oranqe = orange --> oranqala = orange
 * plante = plant --> plantala = green
 * uve = grape --> uvala = purple/violet
 * lume = light --> lumala = white
 * kilume = darkness --> kilumala = black
 * rake = ashes --> rakala = grey
 * kafe = coffee --> kafala = brown
 * ale = color
 * By the way, to say "light blue" or "dark blue" and similar combinations, the word (ki)luma or the prefix (ki)lum- are used:
 * lumakaxala = light blue
 * kilumakaxala = dark blue
 * lumrakala = light grey
 * lum(a)blodala = pink
 * -eg- a bigger or stronger counterpart of the root
 * lafar = to laugh --> lafegar = to laugh a lot or very hard
 * vente = wind --> ventege = a very strong wind
 * gara = warm --> garega = hot
 * kigara = cool --> kigarega = cold
 * ega = big
 * -it- a smaller or softer counterpart of the root
 * lafar = to lough --> lafitar = to smile
 * vente = wind --> ventite = a breeze
 * lage = lake --> lagite = lagoon
 * nade = river --> nadite = stream/creek
 * gara = warm --> garita = warm but more temperate
 * kigara = cool --> kigarita = cool but more temperate
 * safine = ship --> safinite = boat
 * ita = small
 * -er- place
 * mayar = to buy --> mayere = store
 * manqar = to eat --> manqere = restaurant
 * -otek- a place to save lots of the same thing
 * kitabe = book --> kitaboteke = library
 * male = money --> maloteke = bank
 * -im- time, moment, season
 * gara = warm --> garime = sommer
 * kigara = cool --> kigarime = winter
 * flore = flour --> florime = spring
 * foyle = leaf; folar = to fall --> foylfolime = autumn
 * -ar- this infinitive ending can also be used with other endings representing the meaning of the verb if the root itself doesn't express it well (thus the root is rather a noun or adjective than a verb)
 * "krone" means "crown", and "kronar" is "to crown", but to say the name of the action one can't go back to "krone" to mean coronation, so one leaves the infinitive ending, thus "kronare" is "coronation".
 * martile = hammer; martilar = to hammer --> martilare = hammering (the name of the action)
 * -ij- a part or particle of the whole or of the material
 * sande = sand --> sandije = a grain of sand
 * sale = salt --> salije = a grain of salt
 * himapate = snow --> himapatije = a snowflake
 * -idr- leader, ruler, boss
 * urbe = city --> urbidre = mayor
 * province = province/state --> provincidre = gobernor
 * lande = country --> landidre = president or prime minister
 * safine = ship --> safinidre = captain
 * -ih- offspring, son
 * wome = person/human --> womihe = child
 * myawe = cat --> myawihe --> kitten
 * faraxe = butterfly --> faraxihe = caterpillar
 * kronule = king/queen --> kronulihe = prince/princess
 * -is- -ir- the first one is for females and the second one for males
 * ayte = parent --> aytise = mother; aytire = father
 * ampenge = boy/girlfriend --> ampengise = girlfriend; ampengire = boyfriend
 * ihe = son/daughter --> ihise = daughter; ihire = son
 * ise = a female (of ani species)
 * ire = a male (of ani species)
 * These suffixes should not be used in excess, only when it's really necessary to mention gender/sex of the person/living being in question.
 * -ik- means science or pseudoscience that studies X field (most words that in English end in -ics and -logy)
 * ike = science
 * nume = number --> numike = mathematics
 * wene = language --> wenike = linguistics
 * dyose = god --> dyosike = theology
 * helse = health --> helsike = medicine

Ki- and no-
The word no can be used in a similar way to ki- but they are not the same, the first one is the negation of the meaning, while the second one is the opposite meaning. Sometimes both arrive at the same meaning, in those cases ki should be used, but no may be used when ki does not create the correct meaning or doesn't make sense at all.

There are words that could have been created through ki, but two separate roots have been chosen because either a shorter word was needed (such as for prepositions), a root that started in a vowel was needed (for suffixes such as eg and it), or the two words should be different for better understanding (such as pre and pos).

Short words not worthy of being classified
Some words and phrases in many languages like "very", "too", "and", "but", "al least", "still" and so on, are difficult to classify and usually don't follow the same rules. In Terwene that means that these words don't take any ending in their usual form. Here is a list:
 * He and
 * Mi manqan pane he trinkan cate = I eat bread and drink tea
 * Or inclusive or
 * Xor exvlusive or
 * Tan but
 * Hen very
 * Tu swan hen bela = You are very beautiful
 * Tay too (in the sense of too much)
 * Data swan tay ega = That one is too big
 * Amba both
 * Ye also, too
 * Mi aman wofes, mi aman ye myawes = I love dogs, I love cats too
 * Tu manqan pane, ye mi manqan pane = You eat bread, I also eat bread
 * Mas (plus, plu, pli)
 * Plus in maths: wan mas dos swan san = one plus two is three
 * More and -er in comparison: mi volan mas pane = I want more bread
 * Anymore when with no: Mi no mas dorman bonu = I don't sleep well anymore
 * Mos
 * Most and -est in comparison
 * Mose maximum (noun): Xenos swan mose? = How much is the maximum?
 * Mosa maximum (adj): Kimosa ose swan deg = The maximum amount is ten
 * Moso at most: Mi volan moso deg = I want at most ten
 * Kimas
 * Minus in math: san kimas dos swan wan = three minus two is one
 * Less in comparison: hi swan kimas tala ke tu = she is less tall than you
 * Kimos
 * Least in comparison: Tu swan kimos teliga = You are the least intelligent
 * Minime minimum (noun): Xenus swan kimose? = How much is the minimum?
 * Minima minimum (adj): Kimosa ose swan deg = The minimum amount is ten
 * Minimo at least: Kimoso deg womes hocanel = At least ten people came
 * Kwasi
 * Almost: Mi kwasi canendan = I'm almost arriving
 * + no barely: Mi kwasi no dorman = I barely sleep
 * Ankor
 * Still: Hi ankor manqan = He's still eating
 * + no yet: Tu ankor no manqel = You haven't eaten yet
 * Yam
 * Already: Mi yam komprenan = I already understand
 * Yet: Tu yam manqel hoer ma? = Have you eaten here yet?
 * + no no longer: Mi yam ne manqan rowe = I no longer eat meat
 * Sun soon
 * Preroto yesterday
 * Horoto today
 * Posroto tomorrow
 * Roto daily
 * Lunavo weekly
 * Luno monthly
 * Yaro annualy
 * Iven even
 * Iven tu komprenan date = Even you understand that
 * Jus just (recently)
 * Mi jus karel so = I just made it
 * Tuy immediately
 * Hocanos tuy! = Come immediately

Animal and human parts

 * Kepe = extremity, limb (arms, legs, tails, trunks)
 * Sorkepe = arm
 * Xyakepe = leg
 * Kiamamkepe = tail
 * Olar = to smell --> olile = nose --> olilkepe = trunk
 * Visar = to see --> visile = eye
 * Olar = to smell --> olile = nose
 * Tingar = to hear --> tingile = ear
 * Onte = lip
 * Ontoge = mouth
 * Oste = bone
 * Towfe = hair
 * Visiltowfe = eyelash
 * Frente = forehead
 * Visilfrente = eyebrow
 * Pyele = skin
 * Jisme = body
 * Mane = hand
 * Kepite = finger, toe
 * Fute = foot
 * Kepitedire = nail (dire = shield)
 * Neke = neck
 * Maneneke = wrist
 * Pensar = to think --> pensile = brain
 * Towe = head
 * Towmyene = face
 * Dile = heart
 * Dente = tooth

Rooms

 * Rume = room
 * Cefar = to cook --> cefrume = kitchen
 * Dormar = to sleep --> dormerume = bedroom
 * Manqar = to eat --> manqerume = dining room
 * Limpyar = to wash --> limpyerume = washing room
 * Banyar = to take a bath --> banyerume = bathroom (with shower)
 * Necesar = to need --> necesrume = bathroom (with or without a shower)
 * Vite = life --> vitrume = living room

Person, human, man and woman
The word for human, man and woman is "wome" which may take a suffix to specify gender. However, even though some languages, like Chinese, have only one word for person/human, I decided to have a separate word for person, since humans are a species, while person is more like an intelligent being. Think about it, would you rather call an Artificial Intelligence which is as smart and concious as a us a human or a person? Would you rather call an intelligent alien a human or a person? Also the word "person" is used for other meanings, such as "juridical person". So, the word for person is "persone".

IUPAC nomenclature
Alkanes (alkanes), alkenes (alkenes) and alcynes (alkines) use Terwene numbers as prefixes. Similar prefixes and suffixes are usually created from Terwene's own words to create a scientific vocabulary much more comprehensible to common people, not just scientists who studied for years.
 * Wanalkane = methane
 * Dosalkene = ethene
 * Degwanalkine = undecyne

Example text
Mars (planet) Wikipedia article

"Marse (planete).

Marse swan kwara planete fro Sole he dosa mas ita planete in Sola Sisteme pos Merkure. So han nome de roma dyose de harbe, he so plurimo swan nomeda "Blodala Planete" kos blodaloyda fera oxigaje sor sey te myene denan to so blodaloyda oyde xena swan kivehifa inter astres visibla to akela visile. Marse swan petra planete ko kidensa ayreparate, so han myena myazes oyda to Lune te krateres he to Tere te vales, sahares, he pola barfa parates.

Marse te rota imege he gara cikle ye swan oyda to tera te, xeno swan kline xena kosan gara cikle. Sor Marse swan Olimpus Monte, mos ega hwomonte he dosa mos tala koneda monte en Sola Sisteme, he ye swan Vale Marineris xena swan wan de mos ega vales en Sola Sisteme. Kirofa Norapola Diprese en nora dosavesfire okupan kwardeg interpaye de planete he iblo swan egega kratere. Marse han dos lunes: Fobose he Deymose, xena swan ita he ko kiregula morfe. Sosu iblo swan kapteda astrites, xeno 5261 Eureka, wan Marsa trojane."

Dictionary
Dictionary with English and Spanish translations and examples