Teruene/eo

English•Español•Esperanto

Klasigo
Terwene estas IHL (Internacia Helpa Lingvo) bazita je Esperanta gramatiko (kun ĉina influo), sed kun vortoj prenitaj ĉefe el la kvin plej grandaj lingvoj de la mondo: la ĉina, la angla, la hispana, la hinda, kaj la araba.

Ĝi estas a posteriori aglutina SVO lingvo, kvankam iomete pli proksima al izolaj lingvoj ol Esperanto.

Fonologio
Terwene uzas ĉiujn literojn de la baza latina alfabeto.

La akcento estas egala al tiu de Esperanto, ĝi estas en la antaŭlasta silabo.

Fonotaktiko
Vortoj povas fini per vokaloj, duonvokaloj aŭ la sekvaj konsonantoj: d, f, h, l, m, n, r, s, x, z, j. Radikoj ne devus fini per pli ol du konsonantoj. Ankaŭ, konsonantgrupoj devus esti evititaj (ekzemple pli ol du aŭ tri konsonantoj kune aŭ du duonvokaloj en la sama silabo), kaj ankaŭ oni devas eviti voĉaj kaj senvoĉaj konsonantoj tro proksime en la sama vorto (ekzemple la vorto "ekzemplo" de Esperanto).

Pronomoj
En la tria persono ne estas distingo laŭ sekso, sed estas distingo inter homoj kaj nehomoj (simile al Esperanto). Oni povas ankaŭ uzi la homan singularan pronomon por bestoj aŭ aliaj aferoj pro poeziaj aŭ stilaj kialoj.

Pluralaj pronomoj estas kreitaj aldonante la finaĵon -su (mi decidis ne uzi nur la normalan pluralan finaĵon -s, ĉar la finaĵo je s kreas misprononceblecon ĉe kelkaj verboj kiuj komencas per s, kaj ili estas tro similaj al la singularaj pronomoj, kaŭzante ke, ekzemple, "mis swan" sonu tro simila al "mi swan".

Plural pronouns are created adding -su, (I decided not to use the plural marker -s because a pronoun ending in -s creates conflic with verbs starting with s-, making for example "mis swan" (we are) sound like "mi swan" (I am)). "Mi" venas el ĉiuj eŭropaj lingvoj kie ĝi aperas, ekzemple la hispana, la angla, la itala, ktp.

"Tu" venas el la hispana, sed ĝi ankaŭ aperas en pluraj eŭropaj lingvoj kiel la franca, la germana (du), ktp.

"Hi" venas el la angla "he" (li, prononcita hi) kaj el la araba "hi" (ŝi).

Substantivoj
Normalaj substantivoj finiĝas per -e en singulara formo. La plurala formo estas farita aldonante -s. Krom tio kaj vortfarato, substantivoj ne ŝanĝas.

Verboj
Verbojs finiĝas per -ar en infinitivo, kiu estas anstataŭigita de aliaj finaĵoj laŭ tempo aŭ maniero. Verboj havas kvin sufiksoj, kiuj estas uzataj por krei multajn malsamajn verbojn el nur kelkaj originaj verboj
 * -ad donas al la verbo pli da daŭro, se la verbo signifas eka ago, la aldono de tiu ĉi sufikso igas ĝin signifi la rezulton de tiu ago. Ekzemploj:
 * kahar = diri --> kahadar = paroli
 * har = havi --> hadar = posedi
 * visar = vidi --> visadar = rigardi


 * -ek donas al la verbo pli eka aŭ mallongtempa signifo
 * ranar = kuri --> ranekar = ekkuri, ekforiri kurante
 * siar = scii --> siekar = lerni (ekscii, komenci scii)
 * karar = fari --> karekar = ekfari, fari subite
 * har = havi --> hekar = akiri, ekhavi
 * dormar = dormi --> dormekar = ekdormi


 * -end donas al la verbo signifo de fino de la ago
 * canar = iri --> canendar = alveni
 * dormar = dormi --> dormendar = vekiĝi


 * -if faras la verbon transitiva se ĝi ne estis, se ĝi estis, ĝi faras ĝin signifi "kaŭzi ke iu faru tiun agon"
 * dormekar = ekdormi --> dormekifar = dormigi, igi iun dormi
 * dormendar = vekiĝi --> dormendifar = veki
 * ekar = komenciĝi --> ekifar = komenci
 * folar = fali --> folifar = faligi


 * -es estas nur uzata je transitivaj verboj por fari ilin netransitivaj aŭ refleksivaj
 * teycar = teni --> teycesar = teni sin el io
 * teycekar = preni, ekteni --> teycekesar = ekteni sin el io

La kondiĉa moduso
Tiu ĉi moduso havas du finaĵojn: -em por la pastinteco kaj -ax por la aliaj uzoj (ĝenerale nuntempo). En Esperanto la kondiĉa moduso ne havas tempon, sed multaj parolantoj uzas la formon "estus X-inta" por la signifo de pasinteca kondiĉa moduso.

Nuntempo: Pasinteco: Tamen, tre ofte tiu ĉi "pasinteca kondiĉa moduso" en aliaj lingvoj estas uzata por esprimi ion, kiu povis aŭ devis esti farita, sed ne estis. En tiuj ĉi okazoj, Terwene preferas uzi la normalan pasintecon se la kunteksto permesas.
 * Si mi siax xeno, mi laborax = Se mi scius kiel, mi laborus
 * Si mi siem xeno, mi laborem = Se mi estus sciinta kiel, mi estus laborinta
 * Mi pixwel no manqar so, tan mi karel = Mi ne devis (aŭ estus devint) manĝi tion, sed mi faris
 * Mi ablel ranar, tan mi no karel = Mi povis (aŭ estus povinta) kuri, sed mi ne faris

Participoj
La aktiva participo estas la verba radiko plus la sufikso -ant-, kaj finaĵoj laŭ la uzo, kaj la neaktiva participo estas farita aldonante -ad-: Ĉiuj ekzemploj:
 * -ant:
 * -an: Mi swan manqanta mafes = Mi estas manĝanta pomojn
 * -el: Mi swel manqanta mafes = Mi estis manĝanta pomojn
 * -on: Mi swon manqanta mafes = Mi estos manĝanta pomojn
 * -ax: Mi swax manqanta mafes = Mi estus manĝanta pomojn
 * -em: Mi swem manqanta mafes = Mi estus estinta manĝanta pomojn
 * -os ĝenerale ne havas sencon kun -ant
 * -ed: la signifo povas varii inter nuntempa kaj pasinteca laŭ la verbo kaj la kunteksto, ekzemple iu "konata" estas iu konata nuntempe, ne pasintece, sed io "manĝita" povas esti io jam manĝita aŭ io manĝita/manĝata ofte en iu loko. En Esperanto tiu miskompreno ankoraŭ ekzistas, do mi decidis pli bone uzi nur unu neaktivan participan finaĵon, kiu povas signifi kaj -it- kaj -at- laŭ la verbo kaj la kunteksto, oni povas distingi inter ili aldonante alian vorton, ekzemple "hoim" (nun).
 * -an: Mafes swan manqeda = Pomoj estas manĝataj/manĝitaj
 * -el: Mafes swel manqeda = Pomoj estis manĝitaj/manĝataj
 * -on: Mafes swon manqeda = Pomoj estos manĝitaj/manĝataj
 * -ax: Mafes swax manqeda = Pomoj estus manĝitaj/manĝataj
 * -em: Mafes swem manqeda = Pomoj estus estintaj manĝitaj/manĝataj
 * -os: Mafes swos manqeda = Pomoj estu manĝitaj/manĝataj

Adjektivoj kaj adverboj
Adjektivoj finiĝas per -a. Ili povas havi la pluralan finaĵon -s, sed nur kiam ili aperas sen sia substantivo aŭ kiam tiu aldona informo povus eviti gravajn miskomprenojn.

Adverboj finiĝas per -o kaj neniam havas -s. Vi eble rimarkis, ke neniu gramatika finaĵo estas i aŭ u, ĉar tio kreus problemojn por radikoj kiuj finiĝas per w aŭ y.

Posedo
Posedo estas montrita uzante la vorteton "te", kiu venas el la ĉina vorteto "de" kaj funkcias simile. Ekzemple:
 * Mi te awte = Mia aŭto
 * Hi swan Lukas te penge = Ri estas (la) amiko de Luko
 * Dome swan tusu te = La domo estas via
 * (Data) womire, xenule te dome swan ega, swan mi te penge = La viro, kies domo estas granda, estas mia amiko

Demandoj
Ĉu-demandoj estas ankaŭ kreitaj per unu vorteto, nome ma sed je la fino de frazo.
 * Tu swan bona = Vi estas bona

Ma ankaŭ povas esti uzata en neaj frazoj. Demandoj kiuj donas la eblajn respondojn ĝenerale uzas la konektilo "xor" kiu estas la "ekskluda aŭ" de logiko. Ekzemple: En tiu frazo, oni klare esprimas, ke vi povas elekti unu el ili, sed ne ambaŭ. Eblaj respondoj: Male, se la parolanto volas doni la eblon elekti pli ol unu aferon, la parolanto povas uzi "or", kiu estas "inkluziva aŭ" de logiko. Ekzemple: Aliaj demandoj estas faritaj per xen- korelativoj, ne kiel aliaj lingvoj sed ja kiel en la ĉina, la vortordo ne ŝanĝas (kvankam eblas). Kiam oni demandas, la xen- korelativo okupas la saman lokon, kiun la respondo okupus. Ekzemple:
 * Tu swan bona ma? = Ĉu vi estas bona?
 * Tu no swan aytire ma? = Vi ne estas patro, ĉu ne?
 * Tu volan kafe xor cate ma? = Ĉu vi volas kafon aŭ teon?
 * (Ya,) kafe. = (Jes,) kafo.
 * (Ya,) cate. = (Jes,) teo.
 * Naha, xyexe. = Neniu, dankon.
 * Tu volan late, sukre or otre in tu te kafe ma? = Ĉu vi volas lakton, sukeron aŭ alian aferon en via kafo?
 * Ya, late. = Jes, lakto.
 * No, nahe. = Ne, nenio.
 * Ya, amba = Jes, ambaŭ.
 * Tu manqan xene? = Kion vi manĝas? (Vi manĝas kion?)
 * Tu swan xenule te aytise? = Kies pajtrino vi estas? (Vi estas kies pajtrino?)

Baza vortordo
Terwene sekvas la ordon SVO (subjekto, verbo, objekto), sed ĝi ankaŭ permesas la ordojn OSV kaj VSO. Tiuj ĉi tri ordoj estas permesataj ĉar en lingvo oni povas permesi ĝis tri ordojn sen perdi la distingon inter subjekto kaj objekto.

SVO estis elektita ĉar ĝi estas la plej ofta ordo, ekzemple kaj la angla, kaj la hispana, kaj la ĉina uzas tiun ordon.

Krom ordo, ne estas alia afero, kiu distingas inter subjekto kaj objekto, do eĉ pronomoj restas same kiam ili estas la objekto de frazo:
 * Mi aman tu = Mi amas vin
 * Hi aman hi = Ri amas rin
 * Misu visel hisu = Ni vidis ilin

Adjektivoj kaj aliaj modifiloj
Adjektivoj ofte estas uzataj antaŭ la substantivo kiun ili modifas, sed se la kunteksto permesas, oni rajtas meti ilin post la substantivon. Kiam estas du adjektivoj por unu substantivo, ili povas esti kune antaŭ aŭ post la substantivo, aŭ disigitaj de la substantivo, aŭ kunigitaj de la vorto por "kaj" nome "he"
 * Bela fasta womise / Womise bela fasta / Bela womise fasta / Bela he fasta womise / Womise bela he fasta = (La) bela kaj rapida vejrino

Ĝenerale modifiloj aperas antaŭ la vortojn, kiun ili modifas.

Artikoloj
Ne estas aparta difinita artikolo (la) aŭ nedifinita artikolo, sed la nombro "wan" (unu) povas esti uzata kiel nedifinita artikolo se necesas. Ekzemple estas vortoj, kiuj povas esti kalkuleblaj aŭ ne kalkuleblaj, kaj la uzo de "wan" montras ke temas pri kalkulebla vorto: Male estas vortoj kiuj ne povas esti nekalkuleblaj, en tiuj okazoj, "wan" ne necesas: La difinita artikolo ne ekzistas ĉar ĝia uzo varius laŭ la unua lingvo de la parolanto, ĝi ne ekzistas en tre gravaj lingvoj kiel la ĉina kaj la rusa, do por simpleco Terwene ankaŭ ne havas. Ni vidu ekzemple kiel la neekzisto de artikolo funkcias ĉe komparoj. La vortoj estas tre similaj al tiuj de Esperanto, mas = pli, mos = plej, ke = ol, sed oni ne uzas artikolon:
 * Mi manqan mafe = Mi manĝas pomon (eble unu, eble pecon, eble plurajn)
 * Mi manqan wan mafe = Mi manĝas unu pomon
 * Mi manqan mafes = Mi manĝas pomojn
 * Mi swan wome = I am a/the person
 * Mi swan mas bona ke tu = Mi estas pli bona ol vi
 * Mi swan kimas tala ke tu = Mi estas malpli alta ol vi
 * Hi swan mas bela ke tu = Ri estas pli bela ol vi
 * Hi swan mos bela = Ri estas la plej bela
 * Tu swan kimos teliga = Vi estas la malplej inteligenta

Nombroj
Nombroj estas kunigitaj kiel en Esperanto kaj tre simile al la ĉina: Post 999 999 estas vortoj kreitaj simile al "miliono", "biliono", "triliono", ktp. sed pli regule: nombro + ilye. Terwene sekvas la mallongan skalon, do ĉiu nova vorto signifas tri pliajn nulojn. Same kiel en Esperanto, la vorto "wan" ne estas necesa antaŭ tiuj vortoj. Ordaj nombroj estas faritaj per la adjektiva -a. Aliaj finaĵoj donas aliajn utilajn signifojn:
 * 10: deg
 * 20: dosdeg
 * 30: sandeg
 * 400: kwarpay
 * 800: copay
 * 9 000: naw mil
 * 323 456: sanpay dosdeg san mil kwarpay kwindeg low
 * pay = cent
 * mil = mil
 * wanilye = miliono
 * dos wanilyes = du milionoj
 * sif dosilyes = sep milionoj
 * wana = unua
 * pay dosdeg coa = cent-dudek-oka
 * wanao = unue
 * doso = duope
 * dego = dekope

La refleksiva pronomo
Terwene havas la refleksivan pronomon "sey", kiu estas uzata por ĉiuj aliaj pronomoj, ne nur tiuj de la tria persono. Tiuj ĉi estas ĝiaj uzoj:
 * Por fari la frazon refleksivan por iu ajn persona pronomo:
 * Mi limpyan sey = Mi purigas/banas min (mem)
 * Tu manqifan sey = Vi manĝigas vin (mem)
 * Por klarigi kiu estas la posedanto de io:
 * Hi visel (hi te) sey te dome = Ri vidis sian propran domon
 * Mi aman (mi te) sey te fratise = Mi amas mian propran fratinon
 * Kiel radiko por vortfarado:
 * seyaje = propraĵo
 * mortar = morti; morta = morta; morte = morto; mortifar = mortigi/murdi; mortife = mortigo/murdo; --> seymortifar = sinmortigi; seymortife = sinmortigo

Komparo

 * Komparativo: 
 * Hi swan mas bona ke tu = Ri estas pli bona ol vi
 * Hi swan kimas tala ke tu = Ri estas malpli alta ol vi
 * Superlativo:
 * Hi swan mos bona inter tutules/fro Argentine/de data oge = Ri estas la plej bona inter ĉiuj/el Argentino/de tiu grupo
 * Hi swan kimos tala = Ri estas la malplej alta
 * Equals: Hi swan (datu) bela xeno tu = Ri estas (tiel) bela kiel vi

Subordigitaj frazoj
Subordigitaj frazoj uzas la xen- korelativojn, aŭ se neniu xen- korelativo funkcias, oni uzas la vorteton ke
 * La xen- korelativo ofte estas ĉe la komenco de subordigita frazo
 * Mi no sian xener hi swan = Mi ne scias, kie ri estas
 * Mi komprenan kos xene hi karel date = Mi komprenas, kial ri faris tion
 * Hi swan wome xenule te dome swan blodala = Ri estas la homo, kies domo estas ruĝa
 * Para unuigi frazojn, kiujn xen- korelativoj ne povas unuigi, oni uzas la vorteton ke
 * Mi sian ke hi swan in sey te dome = Mi scias, ke ri estas en sia domo
 * Mi komprenan ke date no swan ibla = Mi komprenas, ke tio ne estas ebla
 * Por unuigi frazon, en kiuj Esperante oni uzas "ĉu", Terwene uzas "ma" en la sama loko
 * Mi no siel ma hi swel in sey te dome = Mi ne scias, ĉu ri estis en sia domo
 * Mi kwestan ma hi kahadan Terwene = Mi demandas, ĉu ri parolas Terwene

Paso de unu vortklaso al alia
Ŝanĝante la finaĵon de vorto, oni povas ŝanĝi ĝian signifon el verbo al substantivo, el substantivo al adjektivo aŭ adverbo, kaj tiel plu. Ni vidu kio ofte okazas al la signifo de la vortoj:
 * Adjektivo al verbo: la verbo ofte estas la transitiva verbo kun la signifo "fari ion Xadj"
 * gara = varma --> garar = varmigi
 * Verbo al adjektivo: la adjektivo por aferoj kiuj estas uzataj aŭ necesaj por fari la agon
 * manqar = manĝi --> manqa = manĝa (por manĝi)
 * Verbo al substantivo: la substantivo estas la nomo de la ago de la verbo, sed ankaŭ povas signifi la procezon kiu rilatas al la verbo
 * manqar = manĝi --> manqe = manĝo
 * dormar = dormi --> dorme = dormo
 * Substantivo al verbo: la verbo estas ofte la ago, kiun oni faras per la substantivo
 * martile = martelo --> martilar = marteli
 * Adjektivo al substantivo: la nomo de la kvalito plej eble
 * bela = bela --> bele = beleco
 * kibela = malbela --> kibele = malbeleco
 * fasta = rapida --> faste = rapido
 * ega = granda --> ege = grando
 * tala = alta --> tale = alto
 * Substantivo al adjektivo: ofte "rilata al substantivo" aŭ "por substantivo"
 * cate = teo --> cata = tea (por teo)
 * cata peye = tea taso (taso de teo)
 * myawe = kato --> myawa = kata (rilata al katoj, por katoj)

Tabelvortoj aŭ korelativoj
Tabelvortoj estas apartaj vortoj kiuj formiĝas el certaj komencaĵoj kaj finaĵoj kaj estas ordigitaj en tabulo.

"kos -e" kaj "-a leye" estas en la tabulo por klarigi, kiel ili formiĝas kaj funkcias ĉar ili estas oftaj kaj utilaj tablevortoj, sed ili ve estas teĥnike tablevortojn, sed ili deriviĝas el la aliaj tablelvortoj. Tiu ĉi sistemo povas esti uzata por krei novajn tabelvortajn frazojn. Male al Esperanto, ĉiu parto de tablevorto estas radiko, do "dat-" estas radiko, kaj ankaŭ "-us" ekzemple, kaj oni povas uzi ilin tute normale.

La apartaj vortoj por kelkaj el la horizontaj signifoj estas:
 * ime = momento (ĝi estas sufikso)


 * ere = ejo, loko
 * kose = kialo
 * xenoe = maniero
 * use = kvanto
 * ule = individuo, persono
 * leye = klaso, speco

Ekzemploj de korelativoj en uzo

 * -a
 * Tu legan xena kitabe? = Kiun libron vi legas?
 * Data dome swan mi te = Tiu domo estas mia
 * Tu legel hoa kitabe ma? = Ĉu vi legis tiun ĉi libron?
 * Tu legon soma kitabe ma? = Ĉu vi legos iun libron?
 * Kituta dyere karax date = Neniu besto farus tion
 * Mi legax tuta kitabe = Mi legus ĉiun libron
 * Baha dyeres manqan rowe = Multaj bestoj manĝas viandon
 * Kibaha kitabes swan bona = Malmultaj libroj estas bonaj
 * Mi volan otra kitabe = Mi volas alian libron
 * Mi volan legar renha kitabe = Mi volas legi iun ajn libron
 * -e
 * Date swan xene? = What is that?
 * Hoe swan awte = This is a car
 * Swan some sor tawile ma? = Is there something on the table?
 * Mi karel kitute! = I did nothing!
 * Tute swan kibona hoer = Everything is bad here
 * Mi volan bahe = I want many things
 * Mi volan kibahe = I want few things
 * Tu volan otre ma? = Do you want another thing?
 * Renhe swax bona hoim = Anything would be good now
 * -er
 * Mi te awte swan xener? = Where is my car?
 * Mi naskel dater = I was born there
 * Swan pane hoer = There is bread here
 * Mi sercendos mi te kitabe somer = I'll find my book somewhere
 * Mi te kitabe swan kituter = My book is nowhere
 * Mi dormel tuter = I've slept everywhere
 * Mi canel baher = I've gone to many places
 * Mi ablax canar (to) kibaher = I could go to few places
 * Mi volan canar otrer = I want to go to other place
 * Dormos renher = Sleep anywhere
 * -im
 * Misu manqon xenim? = When will we eat?
 * Mi datim siel = Then I knew
 * Hocanos hoim! = Come now!
 * Tu somim hocanel to Argentine ma? = Have you ever come to Argentina?
 * Mi kitutim dorman = I never sleep
 * Mi tutim amon tu = I'll always love you
 * Mi bahim canel (to) dater = I've gone there many times
 * Mi kibahim canel (to) dater = I've gone there few times
 * Hi canon otrim = She will go in other moment
 * Hocanos renhim = Come here at any time
 * kos -e
 * Kos xene tusu karel date? = Why did you do that?
 * Kos date mi no canax to Mehike = Because of that I wouldn't go to Mexico
 * Mi no dormel bono kos hoe = I didn't sleep well because of this
 * Mi kos some no sercendel mi te awte = For some reason I haven't found my car
 * Kos kitute mi karax date = For no reason I'd do that
 * Mi aman hi kos tute = I love her for every reason
 * Mi aman hi kos bahe = I love him for many reasons
 * Mi canax kos kibahe = I'd go for few reasons
 * Mi karax date kos otre, no kos date = I'd do that for another reason, but not beacause of that
 * Hi manqan kos renhe = He eats for any reason
 * -o
 * Tusu xeno karel date? = How did you do that?
 * Hi swan dato tala xeno sey te aytire = He is as tall as his father
 * Hoo oni karan keykes = This is how one makes cakes
 * Somo hi no komprenel = Somehow he didn't understand
 * Kituto mi karax date = No way I would do that
 * Mi dormel tuto = I've slept in every way
 * Mi ablan canar baho = I can go in many ways
 * Mi ablax canar kibaho = I could go in few ways
 * Misu ablan canar otro ma? = Can we go in another way?
 * Tu ablan hocanar renho, tan hocanos = You can come in any way, but come
 * -us
 * Tu mayel xenus pane? = How much bread did you buy?
 * Mi necesan datus = I need that amount
 * Hous kafe no swan sufica = This amount of coffee is not enough
 * Mi necesan somus kafe = I need some coffee
 * Mi han kitutus kafe = I have no coffee
 * Mi han tutus kafe = I have all the coffee
 * Mi han bahus kafe = I have a great amount of coffee
 * Mi han kibahus kafe = I have a small amount of coffee
 * Mi han otrus kafe, no datus = I have another amount of coffee, not that amount
 * Mi xihwax renhus date = I'd like any amount of that
 * -ule(s)
 * Xenules swan datules? = Who are those?
 * Datule swan mi te frate = That one is my brother
 * Houles swan mi te penges = These ones are my friends
 * Somule karel date = Someone did that
 * Kitutule karax date = Nobody would do that
 * Mi aman tutule(s) = I love everyone
 * Bahules manqan pane = Many people eat bread
 * Kibahules konan mi = Few people know me
 * Otrule hocanendel, no hi = Someone else arrived (here), not her
 * Renhule ablan karar date = Anyone can do that
 * -a leye (de)
 * Tu han xena leye de awte? = What type of car do you have?
 * Tu han data leye de awte ma? = Do you have that type of car?
 * Tu konan tuta hoa leyes de pane ma? = Do you know every one of these types of bread?
 * Soma leyes de dyeres manqan rowe = Some types of animals eat meat
 * Mi han kituta leye de pane = I have no typo of bread
 * Mi han tuta leye de pane = I have every kind of bread
 * Mi han baha leyes de cate = I have many types of tea
 * Mi han kibaha leyes de kafe = I have few types of coffee
 * Mi no han data leye, tan mi han otra leye = I don't have that type, but I have another type
 * Renha leye swon sufica = Any type will be enough

The useful word "ke"
"Ke" is a has many uses, most of them are designed to make our lives easier, sometimes by replacing longer or more specific words when they are not really necessary.

"Ke" for comparisons
As seen previously, "ke" is used as the word "than" for comparisons:
 * Hi swan mas bona ke tu = He is better than you
 * Hi swan kimas tala ke tu = He is less tall than you

"Ke" in subordinate sentences
As seen previously, "ke" can be used to connect sentences when they can't be connected with xen- correlatives:
 * Mi sian ke hi swan in sey te dome = I know he's in his own house
 * Mi komprenan ke date no swan ibla = I understand that's not possible
 * Mi no siel ke hi swel in sey te dome = I didn't know that she was in her house

"Ke" replacing xen- words
When context allows and xen- words are either long, obvious, or simply make a sentence ugly, they can be replaced with "ke":
 * Hi swan wome ke dorman hoer (instead of "xenule") = He is the person who sleeps here
 * Data womire, ke te dome swan ega, swan mi te penge (instead of "xenule") = That man, whose house is big, is my friend
 * Tu swan ke te aytise? (instead of "xenule") = Whose mother are you?
 * Tu legan ke kitabe? (instead of "xena") = What book are you reading?
 * Date swan ke? (instead of "xene") = What is that?
 * Mi te awte swan ke? (instead of "xener") = Where is my car?
 * Kos ke tusu karel date? (instead of "xene") Why did you do that?

Days, months and years
The name of the days is created in a similar way to Chinese and Portuguese, with numbers. Months too. Monday is considered the first day of the week. The system is really simple: number + a (for ordinal number) + rote. There are two words for "day" in Terwene, one with the meaning of "rotation" for the 24 h day (rote), and one which represents the hours of light of one day (sole), which also means "Sun". Months are created the same way but with the word "lune" which means both "moon" and "month". And weeks are lun+av+e, meaning "a fraction of moon". The word for year is "yare". The order of dates is dd/mm/yyyy, let's see some examples: You may wonder "what happens between 1st and 7th of every month? because "Wanarote" is "Monday", not "first day of the month"". Well, most probably one would say just "wana" (first) to refer to the date and "Wanarote" to say "Monday", but also one could put the adjective after the word "rote wana" to make it clear that it's not "Wanarote", or hope context would clarify it, for example if you say "wana rote de Kwaralune", it clearly doesn't mean "Monday of April", it can only mean "April 1st".
 * Mi naskel ces sana hore he dosave dosarote degwana (rote) de kwaralune wan naw naw co
 * I was born at 3:30 Tuesday the 20th of April 1998
 * Mi dormel dur lunave = I slept during one week

Common phrases

 * Haye = Hi/Hello
 * Bona rote = Good day (at any time)
 * Bona sole = Good day (during daytime)
 * Bona kisole = Good night
 * Bona morne = Good morning
 * Bona kimorne = Good afternoon
 * Til sun = See you soon
 * Til posrote = See you tomorrow
 * Kihaye = Bye
 * Xyexe = Thank you
 * Kixyexe = You're welcome
 * Preye = Please
 * Ihane = Sorry
 * Bonhocanende = Welcome
 * (Tu swan) xeno? = How are you? (sing.)
 * (Tusu swan) xeno? = How are you? (pl.)
 * Bono, he tu(su)? = Good, and you?
 * Bona manqare! = Bon appetit!
 * Bona voyage! = Bon voyage! (Good trip!)
 * Helse! = Health!

Prepositions
Important note: when prepositions are used alone (they are not working as prepositions), it is recommended to place them at the end of the sentence or in the place where they create the least misunderstandings, or a comma is placed after to representing a rather long silence.

To “to” direction
 * Hi hocanon to urbe = she will come to the city

Ces “at” relatively in the same position but not exactly Fro “from”, position or time Te “ 's ” possession De “of” shows some relation or expreses quantity Dur “during/while” In “in” necessarily inside, can be metaphoric or figurative Kiin "outside" Til "until” both for time and place Ko “with” Kiko “without” Par “for” Kos “because (of)” Xya “under” Sor “on” Super "over" over something but not touching it Tayti “instead” Amam "in front of" place Kiamam "behind" Pre "before" only for time Pos "after" only for time Pas "next to" Far "far from/far/away" Kifar "near/nearby" Haw "about" Tra "through" Cirki "around" Inter "between/among" Anti "against" Per "by/using" Kiper "without" without an instrument Trans "crossing/at the other side of" Beyon "beyond" Exepti "except, appart from, other than"
 * Hi kahadan to hisu = he speakes to them
 * Mi te penge swan ces porde = my friend is at the door
 * Mi te frate swan ces tawile = mi brother is at the table
 * Hi swan ces angle = she is at the corner
 * Mi canel fro angle to mi te dome = I went from the corner to my house
 * Hisu swan kronules fro wan naw naw co = They are kings from 1998
 * Hi swan fro Argentine = She is from Argentina
 * So swan fro arbaje = It is made of wood
 * Luke te kitabe = Luke's book
 * Hoa awte swan egikere te = This is the university's car
 * Kitaboteke de urbe (Urbe te kitaboteke) = the city's library (not necessarily owned by the city)
 * Peye de kafe = a cup of coffee (a cup full of coffee)
 * Dur mi manqel, hi trinkel = While I was eating, he was drinking
 * Mi no futan dur mornes = I don't walk during the mornings
 * Mi residan in data dome = I live in that house
 * Mi ikan in wan egikere = I study in a university
 * Tu swan in xor kiin ma? = Are you inside or outside?
 * Tu swan kiin dome ma? = Are you out of the house?
 * Misu canos (to) kiin = Let's go outside
 * Mi manqel til nawa hore = I ate until 9:00
 * Misu ranos til dome! = Let's run up to the house!
 * Mi manqan mafes ko frutakwe = I eat apples with juice
 * Ko tu mi swan mas bono = With you I'm better
 * Hi residan ko hi te frates = He lives with his siblings
 * Mi trinkan kafe kiko late = I drink coffee without milk
 * Mi karel hoe par tu = I did this for you
 * Hi karan keykes par kimayar = I make cakes for selling
 * Peye par uvalkole = a cup/glass for wine
 * Kos date mi no mayan mafes = Because of that I don't buy apples
 * Hi no hocanon kos sey te kihelse = She won't come because of her illnes
 * Mi no manqan kos mi ne xihwan date = I'm not eating because I don't like that
 * Womihe swan xya tawile = A child is under the table
 * Mi canel (to) xya tawile = I went under the table
 * Hi swan xya = He is below
 * Swan mafes sor tawile = There are apples on the table
 * Tayres udanan super misu te awte = Birds fly over our car
 * Mi trinkan tayti tu = I drink instead of you
 * Mi trinkan tayti manqar = I drink instead of eating
 * Tayti, tu manqan = Instead, you eat
 * Mi swan amam tu te dome = I am in front of your house
 * Mi swan kiamam tu = I'm behind you
 * Premorne = early morning
 * Mi naskel pre baha tempe = I was born a long time ago
 * Pre mi dormekel mi manqel = Before I fell asleep, I ate
 * Pre dormekar mi manqel = Before falling asleep, I ate
 * Mi kitutim sentel date pre = I'd never felt that before
 * Pos dormendar mi manqel = After waking up, I ate
 * Pos mi dormendel mi manqel = After I woke up, I ate
 * Mi karon date pos = I'll do that after/later
 * Mi swan pas awte = I am next to a car
 * Xene swan pas tu? = What is next to you?
 * Mi swan far = I am far
 * Date swan far misu = That is far from us
 * Canos far! = Go away!
 * Mi swan kifar tu = I'm near you
 * Misu canos somer kifar = Let's go somwhere nearby
 * Data kifara kafere swan bona = That nearby cafe is good
 * Tu sian haw xene? = What do you know about?
 * Tra venteporde incanan vente = Through the window enters wind
 * Cirki sandeg = around thirty
 * Cirkicanar = to go around
 * Cirki dome swan awtes = Around the house there are cars
 * Internatyona = international
 * Mi swan inter arbes = I'm between the trees
 * Anti kihelse = against (for) an illnes
 * Anti mure = against the wall
 * Mi swan anti tu = I'm against you
 * Hi hocanon per awte = He'll come by car
 * Mi martilan per martile = I hammer? with a hammer
 * Mi martilan kiper martile = I hammer without hammer
 * Mi te dome swan trans sadake = My house is at the other side of the street
 * Trans data nade swan otra lande = Crossing that river it's another country
 * Misu canos (to) beyon urbe = Let's go beyond the city
 * Womoge kitutim canel beyon Lune = Humankind has never gone beyond the moon
 * Mi manqan tute exepti mafes = I eat everything except apples
 * Tutules hocanel exepti tu = Everyone came except you

Preffixes

 * Ho- from ho- correlatives, this particle can also be used to show proximity, usually meaning "here". All of its uses are optional, for example, one may use "canar" as "to come" but to be more clear it's possible to use "hocanar"
 * canar = to go --> hocanar = to come
 * canendar = to arrive --> hocanendar = to arrive here (usually the listener's "here" because the speaker is always in its own "here")
 * lenar = to take (from one place to another) --> holenar = to bring (from one place to here)
 * Law- from lawa = law shows relation by marriage or similar relationship
 * aytise = mother --> lawaytise = mother in law
 * lawe = law
 * Disi- disseminating, separately
 * denar = to give --> disidenar = distribute
 * disio = disseminatingly
 * disiar = disseminate
 * Ex- ex-, former
 * presidante = president --> expresidante = expresident
 * exa = former
 * Ki- "un-" the opposite meaning
 * mayar = to buy --> kimayar = to sell
 * este = east --> kieste = west
 * norte = north --> kinorte = south
 * kia = opposite (adj)
 * kio = contrarily
 * sendar = to send --> kisendar = to receive
 * Pre- before, pre-, long ago in time
 * historye = history --> prehistorye = prehistory
 * visar = to see --> previsar = to aticipate (to have a vision)
 * morne = morning --> premorne = early morning
 * Re- to repeat, to do again
 * sendar = to send --> resendar = to resend
 * kahar = to say --> rekahar = to repeat
 * reo --> again
 * Mis- to do in incorrectly
 * komprenar = to understand --> miskomprenar = misunderstand
 * usar = tu use --> misusar --> to misuse
 * miso = mistakenly/wrongly
 * Far- from afar
 * visar = to see --> farvisatore = television (the object)
 * farvise = television
 * Dosav(a)- half-, semi-
 * hore = hour --> dosava hore = half an hour
 * Kwasi- almost, quasi-, pseudo
 * nome = name --> kwasinome = pseudnim
 * dyose = god --> kwasidyose = demigod
 * ihe = son/daughter --> kwasiihe = stepson/daughter

Suffixes
I won't repeat the five verb suffixes, they are explained in the Verbs section
 * -abl- capable
 * visar = to see --> kivisablule = a blind person
 * swimar = to swim --> swimabla = that can swim
 * ablar = to be able, can
 * abla = capable
 * -ibl- possible, the passive counterpart of abl
 * visibla = visible
 * manqar = to eat --> manqibla = edible
 * ibla = possible
 * -ul- individual characterized by the root
 * Argentine = Argentina --> argentinule = an argentine
 * anti = against --> antiule = an oppositor
 * fengfa = rich --> fengfule = a rich person
 * krone = crown --> kronule = king/queen
 * kimayar = vender --> kimayule = sales person
 * -wen- language
 * Engle = England --> Englewene = English (lang)
 * Franse = France --> Franswene = French (lang)
 * Cine = China --> Cinwene = Chinese (lang)
 * Israele = Israel --> Israelwene = Hebrew
 * Some languages that can not derived from a place or people may not take -wen- and may not take the -e ending at all
 * Esperanto = Esperanto
 * Latine = Latin
 * Klingon(e) = Klingon
 * -aj- concrete thing or material related to the root
 * manqar = to eat; manqe = meal --> manqaje = food
 * dulca = sweet --> dulcaje = a sweet/candy
 * arbe = tree --> arbaje = wood
 * -ez- state or abstract quality related to the root
 * bela = beautiful --> beleze = beauty
 * gara = warm; gare = warmth --> gareze = temperature
 * ekwala = equal --> ekwaleze = equality
 * libra = free --> libreze = freedom
 * ule = an individual; uleze = individuality
 * When you turn an adjective into noun and it already means the quality, -ez- is not necessary:
 * fasta = fast --> faste = velocity (=fasteze)
 * -il- tool to do the verb of the root or related to it
 * tingajarte = music --> tingajartile = a musical instrument
 * ile = tool
 * -og- group of the root
 * arbe = tree --> arboge = forest
 * bede = sheep --> bedoge = a flock of sheep
 * wome = wome --> womoge = humankind
 * -iv- tendency or inclination to do somthing (not all -ive English words end with this!)
 * krear = to create --> kreiva = creative
 * kahadar = to talk --> kahadiva = talkative
 * rekahar = to repeat --> rekahiva = repetitive
 * imaginar = to imagine --> imaginiva = imaginative
 * -ind- worthy
 * legar = to read --> leginda = read-worthy
 * aceptar = to accept --> aceptinda = acceptable (worthy of acceptance)
 * xyexar = to thank --> xyexinda = worthy of being thanked
 * -eyn- recipient or container of the thing or characterized by the root
 * male = money --> maleyne = wallet
 * kigara = cool/cold --> kigareyne = fridge
 * eyne = recipient
 * -ist- professional of follower of a doctrine (can be interchangeable with -ul- in some words)
 * dente = tooth --> dentiste = dentist
 * helsar = to treat/cure --> helsiste = physician/doctor
 * pyane = piano --> pyaniste = pianist
 * Budha (or Budhe) = Buddha --> budhiste = buddhist
 * -ism- doctrine, idea, religion
 * Kristo = Christ --> kristisme = christianity
 * Budha = Buddha --> budhisme = buddhism
 * Marx(e) = Marx --> marxisme = marxism
 * -ator- machine, part of machine, or system that does the verb of the root (it's NOT used for people who do a work, -ist- or -ul- are used instead, not even roots should end with -ator if it's for people, in the rare case there is a profession that needs its own root then it may and in -ador, but preferably with -ist)
 * fasteze = velocity; varyar = to change; fastevaryar = to accelerate --> fastevaryatore = accelerator
 * udanar = to fly --> udanatore = flying machine, aircraft
 * winge = wing --> wingudanatore = plane, aircraft with wings
 * aspe = blade --> aspudanatore = helicopter
 * qiswar = to calculate --> qiswatore = calculator
 * -obl- mutiplication
 * dosobla = double
 * sanoblar = to triple
 * kwarobla = quadruple
 * oblar = to multiply
 * -av- fraction
 * dosave = a half
 * sanavar = to divide in three parts
 * kwarave = a quarter
 * lune = moon/month --> lunave = week
 * avar = to divide
 * ave = fraction
 * -al- color
 * blode = blood --> blodala = red
 * banane = banana --> bananala = yellow
 * akaxe = sky --> akaxala = blue
 * oranqe = orange --> oranqala = orange
 * plante = plant --> plantala = green
 * uve = grape --> uvala = purple/violet
 * lume = light --> lumala = white
 * kilume = darkness --> kilumala = black
 * rake = ashes --> rakala = grey
 * kafe = coffee --> kafala = brown
 * ale = color
 * By the way, to say "light blue" or "dark blue" and similar combinations, the word (ki)luma or the prefix (ki)lum- are used:
 * lumakaxala = light blue
 * kilumakaxala = dark blue
 * lumrakala = light grey
 * lum(a)blodala = pink
 * -eg- a bigger or stronger counterpart of the root
 * lafar = to laugh --> lafegar = to laugh a lot or very hard
 * vente = wind --> ventege = a very strong wind
 * gara = warm --> garega = hot
 * kigara = cool --> kigarega = cold
 * ega = big
 * -it- a smaller or softer counterpart of the root
 * lafar = to lough --> lafitar = to smile
 * vente = wind --> ventite = a breeze
 * lage = lake --> lagite = lagoon
 * nade = river --> nadite = stream/creek
 * gara = warm --> garita = warm but more temperate
 * kigara = cool --> kigarita = cool but more temperate
 * safine = ship --> safinite = boat
 * ita = small
 * -er- place
 * mayar = to buy --> mayere = store
 * manqar = to eat --> manqere = restaurant
 * -otek- a place to save lots of the same thing
 * kitabe = book --> kitaboteke = library
 * male = money --> maloteke = bank
 * -im- time, moment, season
 * gara = warm --> garime = sommer
 * kigara = cool --> kigarime = winter
 * flore = flour --> florime = spring
 * foyle = leaf; folar = to fall --> foylfolime = autumn
 * -ar- this infinitive ending can also be used with other endings representing the meaning of the verb if the root itself doesn't express it well (thus the root is rather a noun or adjective than a verb)
 * "krone" means "crown", and "kronar" is "to crown", but to say the name of the action one can't go back to "krone" to mean coronation, so one leaves the infinitive ending, thus "kronare" is "coronation".
 * martile = hammer; martilar = to hammer --> martilare = hammering (the name of the action)
 * -ij- a part or particle of the whole or of the material
 * sande = sand --> sandije = a grain of sand
 * sale = salt --> salije = a grain of salt
 * himapate = snow --> himapatije = a snowflake
 * -idr- leader, ruler, boss
 * urbe = city --> urbidre = mayor
 * province = province/state --> provincidre = gobernor
 * lande = country --> landidre = president or prime minister
 * safine = ship --> safinidre = captain
 * -ih- offspring, son
 * wome = person/human --> womihe = child
 * myawe = cat --> myawihe --> kitten
 * faraxe = butterfly --> faraxihe = caterpillar
 * kronule = king/queen --> kronulihe = prince/princess
 * -is- -ir- the first one is for females and the second one for males
 * ayte = parent --> aytise = mother; aytire = father
 * ampenge = boy/girlfriend --> ampengise = girlfriend; ampengire = boyfriend
 * ihe = son/daughter --> ihise = daughter; ihire = son
 * ise = a female (of ani species)
 * ire = a male (of ani species)
 * These suffixes should not be used in excess, only when it's really necessary to mention gender/sex of the person/living being in question.
 * -ik- means science or pseudoscience that studies X field (most words that in English end in -ics and -logy)
 * ike = science
 * nume = number --> numike = mathematics
 * wene = language --> wenike = linguistics
 * dyose = god --> dyosike = theology
 * helse = health --> helsike = medicine

Ki- and no-
The word no can be used in a similar way to ki- but they are not the same, the first one is the negation of the meaning, while the second one is the opposite meaning. Sometimes both arrive at the same meaning, in those cases ki should be used, but no may be used when ki does not create the correct meaning or doesn't make sense at all.

There are words that could have been created through ki, but two separate roots have been chosen because either a shorter word was needed (such as for prepositions), a root that started in a vowel was needed (for suffixes such as eg and it), or the two words should be different for better understanding (such as pre and pos).

Short words not worthy of being classified
Some words and phrases in many languages like "very", "too", "and", "but", "al least", "still" and so on, are difficult to classify and usually don't follow the same rules. In Terwene that means that these words don't take any ending in their usual form. Here is a list:
 * He and
 * Mi manqan pane he trinkan cate = I eat bread and drink tea
 * Or inclusive or
 * Xor exvlusive or
 * Tan but
 * Hen very
 * Tu swan hen bela = You are very beautiful
 * Tay too (in the sense of too much)
 * Data swan tay ega = That one is too big
 * Amba both
 * Ye also, too
 * Mi aman wofes, mi aman ye myawes = I love dogs, I love cats too
 * Tu manqan pane, ye mi manqan pane = You eat bread, I also eat bread
 * Mas (plus, plu, pli)
 * Plus in maths: wan mas dos swan san = one plus two is three
 * More and -er in comparison: mi volan mas pane = I want more bread
 * Anymore when with no: Mi no mas dorman bonu = I don't sleep well anymore
 * Mos
 * Most and -est in comparison
 * Mose maximum (noun): Xenos swan mose? = How much is the maximum?
 * Mosa maximum (adj): Kimosa ose swan deg = The maximum amount is ten
 * Moso at most: Mi volan moso deg = I want at most ten
 * Kimas
 * Minus in math: san kimas dos swan wan = three minus two is one
 * Less in comparison: hi swan kimas tala ke tu = she is less tall than you
 * Kimos
 * Least in comparison: Tu swan kimos teliga = You are the least intelligent
 * Minime minimum (noun): Xenus swan kimose? = How much is the minimum?
 * Minima minimum (adj): Kimosa ose swan deg = The minimum amount is ten
 * Minimo at least: Kimoso deg womes hocanel = At least ten people came
 * Kwasi
 * Almost: Mi kwasi canendan = I'm almost arriving
 * + no barely: Mi kwasi no dorman = I barely sleep
 * Ankor
 * Still: Hi ankor manqan = He's still eating
 * + no yet: Tu ankor no manqel = You haven't eaten yet
 * Yam
 * Already: Mi yam komprenan = I already understand
 * Yet: Tu yam manqel hoer ma? = Have you eaten here yet?
 * + no no longer: Mi yam ne manqan rowe = I no longer eat meat
 * Sun soon
 * Preroto yesterday
 * Horoto today
 * Posroto tomorrow
 * Roto daily
 * Lunavo weekly
 * Luno monthly
 * Yaro annualy
 * Iven even
 * Iven tu komprenan date = Even you understand that
 * Jus just (recently)
 * Mi jus karel so = I just made it
 * Tuy immediately
 * Hocanos tuy! = Come immediately

Animal and human parts

 * Kepe = extremity, limb (arms, legs, tails, trunks)
 * Sorkepe = arm
 * Xyakepe = leg
 * Kiamamkepe = tail
 * Olar = to smell --> olile = nose --> olilkepe = trunk
 * Visar = to see --> visile = eye
 * Olar = to smell --> olile = nose
 * Tingar = to hear --> tingile = ear
 * Onte = lip
 * Ontoge = mouth
 * Oste = bone
 * Towfe = hair
 * Visiltowfe = eyelash
 * Frente = forehead
 * Visilfrente = eyebrow
 * Pyele = skin
 * Jisme = body
 * Mane = hand
 * Kepite = finger, toe
 * Fute = foot
 * Kepitedire = nail (dire = shield)
 * Neke = neck
 * Maneneke = wrist
 * Pensar = to think --> pensile = brain
 * Towe = head
 * Towmyene = face
 * Dile = heart
 * Dente = tooth

Rooms

 * Rume = room
 * Cefar = to cook --> cefrume = kitchen
 * Dormar = to sleep --> dormerume = bedroom
 * Manqar = to eat --> manqerume = dining room
 * Limpyar = to wash --> limpyerume = washing room
 * Banyar = to take a bath --> banyerume = bathroom (with shower)
 * Necesar = to need --> necesrume = bathroom (with or without a shower)
 * Vite = life --> vitrume = living room

Person, human, man and woman
The word for human, man and woman is "wome" which may take a suffix to specify gender. However, even though some languages, like Chinese, have only one word for person/human, I decided to have a separate word for person, since humans are a species, while person is more like an intelligent being. Think about it, would you rather call an Artificial Intelligence which is as smart and concious as a us a human or a person? Would you rather call an intelligent alien a human or a person? Also the word "person" is used for other meanings, such as "juridical person". So, the word for person is "persone".

IUPAC nomenclature
Alkanes (alkanes), alkenes (alkenes) and alcynes (alkines) use Terwene numbers as prefixes. Similar prefixes and suffixes are usually created from Terwene's own words to create a scientific vocabulary much more comprehensible to common people, not just scientists who studied for years.
 * Wanalkane = methane
 * Dosalkene = ethene
 * Degwanalkine = undecyne

Example text
Mars (planet) Wikipedia article

"Marse (planete).

Marse swan kwara planete fro Sole he dosa mas ita planete in Sola Sisteme pos Merkure. So han nome de roma dyose de harbe, he so plurimo swan nomeda "Blodala Planete" kos blodaloyda fera oxigaje sor sey te myene denan to so blodaloyda oyde xena swan kivehifa inter astres visibla to akela visile. Marse swan petra planete ko kidensa ayreparate, so han myena myazes oyda to Lune te krateres he to Tere te vales, sahares, he pola barfa parates.

Marse te rota imege he gara cikle ye swan oyda to tera te, xeno swan kline xena kosan gara cikle. Sor Marse swan Olimpus Monte, mos ega hwomonte he dosa mos tala koneda monte in Sola Sisteme, he ye swan Vale Marineris xena swan wan de mos ega vales in Sola Sisteme. Kirofa Nortapola Diprese in norta dosavesfire okupan kwardeg interpaye de planete he iblo swan egega kratere. Marse han dos lunes: Fobose he Deymose, xena swan ita he ko kiregula morfe. Sosu iblo swan kapteda astrites, xeno 5261 Eureka, wan Marsa trojane."

Dictionary
Dictionary with English and Spanish translations and examples